14.11.2017, 17:51

Қедимий уйғур йезиғиниң Кореядә қоллинилиши

  • 465
  • 0
Тарихшунас алим Җи Су Ли Кореяниң Түркиядики әлчисини вәзиписини ада қилиш җәриянида «Ислам вә түрк мәдәнийитиниң Жирақ Шәриқтә тарқилиши» намлиқ китавини түрк тилида йезип, нәшир қилдурған. Мәзкүр әсәрдә Кореяни (Чавшийән йерим арилини) ядро қилип туруп, Җуңгони өз ичигә алған Жирақ Шәриқтә ислам дини билән биллә тарқалған мәдәнийәт вә идеологияни, түркий тиллиқ хәлиқләрниң Жирақ Шәриқтә қалдурған мәдәнийәт изнасини һәм иҗтимаий тәсирини мәнбәләргә асасланған һалда тонуштурған.

Болупму уйғурларниң Корея ханданлиғида ойниған роли билән хәлқимиз мәдәнийитиниң бу мәмликәткә көрсәткән тәсири тоғрилиқ наһайити қизиқарлиқ мәлуматлар берилгән. Җүмлидин уйғур тили билән йезиғиниң Корея ханданлиғида икки әсир давамида қоллинилғанлиғи, шундақла қедимий уйғурларниң (Билгә Тунтуқуқниң әвлади болған биртүркүм хәлиқләр) һазирқи Түркиядә яшиғанлиғи баян қилиниду. Йәни қедимий уйғур тили вә йезиғиниң Корея ханданлиғида ишлитилиш әһвалиға алаһидә бир бап берилгән.

Орхон — Енисей дәрияси вадисида яшиған уйғурлар кейинки Көктүрк ханлиғиниң (745 — 682-жиллар) ахирқи мәзгиллиридин тартип Әмәри йезиғи асасида иҗат қилған. Соғда йезиғини қедимий түрк-руник йезиғи орнида ишлитишкә башлиған. Бу йезиқни уйғурлар хелә узақ вақит ишләткәчкә, у «қедимий уйғур йезиғи» дәп аталған. Мәзкүр йезиқ көктүрк йезиғи болуп, Қәшқәрни мәркәз қилған уйғурларда XV әсиргә, Кәңсудики сериқ уйғурларда  болса, XVІІ әсиргичә қоллинилған.

Умумән, қедимий уйғур йезиғи шәриқтә Япон деңизидин башлап ғәриптә Европиғичә болған арилиқта ишлитилгән. Буниңға йезиғимизниң мундақ кәң даиридә пайдилинилишиға вә тарқилишиға Ички Азиягә орунлашқан уйғур қәбилилири  билән моңғулларниң истила һәрикәтлири сәвәп болған. Чүнки моңғуллар баш көтирип чиққанда, уларда очилиқ вә чарвичилиқ мәдәнийитидин башқа мәрипәт һадисиси болмиғачқа, һакимийәт мәмурийитидә пүтүнләй дегидәк уйғур данишмәнлиригә таянған. Башқисини ейтмиғанниң өзидә, һакимийәтниң рәмзи болған астанә нами — Хан балиқ, хан Темучинниң сәлтәнәт нами Чиңғиз хан (деңиз мәнасида) дәп уйғурчә аталған. Шуңлашқа Чиңғизхан вә униң әвлади һөкүмранлиқ қилған зиминда уйғур йезиғи һөкүмәт йезиғи сүпитидә қоллинилип, төрт әсир дәвир сүргәчкә, парс тарихчиси Әта Малик Җувәйни:«Улар уйғур тили вә йезиғини билим билән илимниң чоққиси қиливалди» дәп язған.

Уйғур тили вә йезиғи XІ әсирдила Ғәзнәвийләр султанлиғида дипломатия вә сода тили қатариға киргүзүлгән. Салҗуқ түрклири дәвридә һәтта уйғур йезиғи тәтқиқ қилинған вә әрәпчә дәрислик түзүлүп, сақланған. Елиханийлар һөкүмранлиғи дәвридә нурғунлиған мусулманлар уйғур тили вә йезиғини үгәнгән. Шундақ қилип, әйни мәзгилдә уйғур йезиғи әрәп вә парс йезиғи билән бирқатар Оттура вә Ғәрбий Азияниң дипломатия йезиғи қатариға киргән. Мошу йәрдә XV — XVІ әсирләрдә Қустания (Константинополь, һазирқи Стамбул) ордисидиму уйғурларниң дөләт ишлар мәҗлисиниң болғанлиғи, һә XІІІ — XІV әсирләрдә уйғур йезиғиниң Кореядә һөкүмәт йезиғи вәзиписини атқурғанлиғини мәмнунийәт билән тәкитләш лазимдур.

Чиңғизхан уйғур йезиғини дөләт йезиғи сүпитидә қобул қилип, қанун-ясақларни көчәргүзгән. Йүән сулалиси дәвридә Қублайхан Паспа һәзрәтни тибәт вә санскрит йезиғи асасида моңғул йезиғини иҗат қилдурған. Амма у мәхсәтни ипадиләшкә қолайсиз болғанлиқтин, моңғуллар қайтидин уйғур йезиғиға өткән. Шу дәвирдә Корея ханданлиғи моңғулларниң тәвәлигидә болғачқа, уйғурларниң моңғулларға мәдәний җәһәттин көрсәткән тәсири уларғиму йәткән.

Җиң Су Ли әпәндим ислам мәдәнийитиниң Жирақ Шәриққә тарқилиши тоғрилиқ гәп қозғиғанда, уйғурларниң музыка, уссул, чалғу-саз, йемәк-ичмәк вә урпи-адәт җәһәттин Кореягә тәсир қилғанлиғини, буниңда уйғур йезиғиниң Корея ордилирида кәң қолланғанлиғиниң муһим амил болғанлиғини алаһидә тәкитләйду. Умумән, моңғул Йүғи ордисида уйғурларниң сәясий нопузи билән уйғур йезиғиниң қатар қоюлуши жуқури тәбиқидикиләр арисида қоллап-қувәтләшкә егә болған.

Моңғулларниң орда әһли уйғур йезиғини өзлири пайдилиниш билән биллә униң Корея ордисида тарқилишиға сәвәп болған. Шу Кореяниң жуқарқи қатлам әмәлдарлири Йүән сулалиси билән алақилишиш, Ханбалиқтики моңғул-түрк мәшһүрлири билән йеқин мунасивәт орнитиш үчүн уйғур йезиғини үгинишкә мәҗбур болған.

Корея ордисида уйғурларниң тәсири әң күчлүк болған дәвирдә (XІІІ әсирниң иккинчи йеримидин XІV әсирниң оттурилириғичә) уйғур йезиғи бу зиминда наһайити аммибаплиққа егә болған. Йәни Йүән сулалиси ордисиға вә уйғур әмәлдарлириға уйғур йезиғида йезилған мәктүпләр әвәтиләтти. Мәсилән, тарихий мәнбәләрдә хатирилинишичә, моңғул Наиб Чәкок кореялик Чуң Йол ханниң өзигә қарши һәрикәтлири һәққидә Йүән сулалиси ханиға уйғурчә мәктүп әвәтип, Чуң Йолни җазалап беришни өтүнгән.

Арида кореяликләр өз йезиғини шәкилләндүрүшкә урунуп баққан болсиму, һеч нәтиҗә чиқмиған. Кейин Си Чуң хан хәлқиниң җаһаләттин қутулдуруп, миллий мәдәнийәт сәвийәсини йүксәлдүрүш йолида ислаһат елип бариду. Шундақ қилип, «Орда академияси» алимлириниң узун муддәтлик тиришип әмгәк қилиши түпәйли 1446-жили Кореядә өз йезиғи мәйданға келиду. Йеңи йезиқни иҗат қилған алим Син Сукчу моңғулчә вә уйғурчә йезиқни яхши биләтти. Корея үчүн тарихий әһмийәткә егә болған бу мәзгилдә «Орда академиясидә» чәт әл тиллирини тәтқиқ қилидиған мутәхәссисләрниң вә дөләт тәрҗимә мәмури болған уйғурларниңму бу дәргаһта хизмәт қилғанлиғи еһтималға йеқин.

Хуласиләп ейтқанда, қедимий уйғур йезиғи Корея хан ордисида икки әсирла қоллинилған болсиму, бу зимин тарихида у шанлиқ изини қалдурди. Һазирқи Корея мәмликитиниң Пюңтак базирида Җаң фамилиялик бир әвлат уйғур аилисиниң барлиғини корея хәлқи һелиму етирап қилип келиватиду.

Өмәрҗан Нури

http://uyguravazi.kazgazeta.kz/?p=20803

Поделиться с друзьями:

Комментарии (0)