25.01.2018, 12:04

Уйғурлардики уруқ-туққан атлири

  • 224
  • 0
Ата-бовилиримиз наһайити узақ өтмүштә, анилиқ уруқдашлиқ җәмийитидила уя-қаяш, түркүн, бой-сой болуп шәкилләнгәндила, уруқ-туққанлирини айрим-айрим намлар билән атап пәриқләндүргән. Қандаш — тәгдаш, бой-аймақлар, қошулуп-айрилиш нәтиҗисидә уларниң сөз-намлири бир-биригә сиңишкән. Тил туққанчилиғи болған әл-еләтләр тиллирида уруқ-туққанларниң атлири умумий җәһәттин ортақлашқан. Уйғурларниң этник тәркивигә киргән әл-еләтләр нурғун һәм уларниң яшиған маканлири кәңри болғачқа, уя-қаяшларниң атилишида бәзи пәриқләр вуҗутқа кәлгән.

Мәсилән, Қәшқәр, Хотән районлирида яшайдиған уйғурлар туққан ата-анилирини «дада-ана» десә, Ақсу, Турпан, Қумул, Или районлирида «ата-ана» дәйду.

Өзидин чоң қиз қериндишини уйғурларниң бесим көпчилиги «ача» дәп атайду. Пәқәт Турпанда — «айла», Керийәдә — «апа», Илида «һәдә» дейишиду. «Апа» нами оғуз-қарлуқлардин қалған. «Түркий тиллар диванида» «әча» (ача) сөзи «әгә» дәп йезилған. «Әгә» билән «әчә» қош сөз териқисидә йезилип, «егичәгә» айланған. Яғмиларда бу «әзә» дәп қоллинилиду. Или уйғурлириниң «һәдә» дегини, нәқ мошу «әзәниң» өзгәргән варианти болуши мүмкин.

Қедимий вәсиқә, китап вә абидиләрдики вә хәлиқ арисида кәңирәк қоллинилидиған туққанчилиқ атлирини түпләш вә қелиплаштуруш бүгүнки заманниң муһим тәләплириниң биридур. Уйғурларда синхроник җәһәттин “йәттә пуштини” (дианхоник турғусида “йәтмиш пушти”) билиш — һәр адәмниң муқәддәс пәрзи. Қазақлардиму «йәттә атисини» билиш зөрүр шәрт һесаплиниду.

Хәлқимиздә «җәмәт» сөзини «бой» орнида ишлитиш адәткә айланған. «Ата җәмәт», «ана җәмәт» дегәнниң орниға «ата боян», «ана боянни» пайдилиниш әқилгә мувапиқтур. Чүнки җәмәт — җамаәттин ихчамланған топ мәнасини билдүрсә, боян — бир бойдин таралғанлиқ демәктур.

Шуңлашқиму төвәндә уруқ-туққанларни «ата боян», «ана боян» тармақлири бойичә қелиплаштурушни тәвсийә қилимиз.

 АТА БОЯН

7-ата — ағун (улуқ әҗдад)

6-ата — қаң баба

5 — әҗум баба

4 — баба

3 — дада (бова)

2 — ата-ана («мәнниң» атиси»)

1 — ата — мән, йәни балиниң (үр-пәрзәнт) атиси

2 — бала

3 — нәврә

4 — әврә

5 — чәврә

6 — пәйнәврә

7 — көкүнәврә

АТА ТӘРӘП ТУҚҚАНЛАР

Бабаға — бабаниң ағиси — чоңбова

Бабағи — бабаниң иниси — кичикдада

Дада — атиниң атиси, чоңдада (ата-оғуз) — қипчақ тилида «дада» дейилиду.

Дадаға — дадиниң ағиси — чоңдада

Ата — өзиниң тапқан атиси

Атаға — атиниң ағиси — чоңата

Атағи— атиниң иниси — кичиката

Апаға — апағи — атиниң ача-сиңиллири — һамма  (әрәпчә «әммәдин» өзгәргән)

Үр — пәрзәнт (оғул үр, қиз үр)

Аға-ака/ ини-ука — биртуққан қериндашлар

Ача-егичә (айла-һәдә)/ сиңил-қиз ука-биртуққан

Йәңгә — иниға нисбәтән ағаңниң хотуни

Әврә — нәвриниң балиси

Чәврә — әвриниң балиси

Чәвридаш — төрттуққан

Пәйнәврә — чәвриниң балиси

Пәйнәвридаш — бәштуққан

Көкүннәврә — пәйнәвриниң балиси

Көкүнәвридаш — алтәтуққан

 Ана бояндин таралғанлар «ата қаяш», «аға қаяш» «ини қаяш», «ача қаяш» дәп умумлаштурулуп атилиду.

 АНА БОЯН

7-ана — өгәмома

6-ана — әҗуммома

5-ана— боймома

4-ана — улуқмома

3-ана — мома

2-ана — ана («мәнниң» аниси)

1-ана — мән, йәни балиниң (үр-пәрзәнт) аниси

2 — бала

3 — нәврә

4 — әврә

5 — чәврә

6 — пәйнәврә

7 — көкүнәврә

 АНА ТӘРӘП ТУҚҚАНЛАР

Момаға — моминиң ағиси

Момағи — моминиң иниси

Егәмома — моминиң ачиси

Ичимома — моминиң сиңлиси

Ана — өзиниң туққан аниси

Анаға — аниниң ағиси — чоңата

Анағи — аниниң иниси — кичиктаға

Тағана (тағаана) — тағиниң хотуни

Көкүй — аниниң ача-сиңиллири (чоңкөккүй, кичиккөкүй)

Көкүйата — аниниң ағча-сиңиллириниң әрлири

Чиқан — көкүйниң оғли

Соян — көкүйниң қизи

Қиз:

Нәвридин — көкүнәвригичә

Анабойнәврә, анабойнәврә, анабой пәйнәврә,

Ана бой көкүнәврә

Келин — оғулниң хотуни

ҚЕЙИН-БОЯН

Қуда — оғуз-қизлири тойлашқан ата-анилар

Қайчиқуда — қуда үстигә қуда болғанлар

Қейинағун — қейината — қейинаниниң ата-анилири

Қейината — әр-хотунниң бир-биригә нисбәтән атилири

Қейинана — әр-хотунниң бир-биригә нисбәтән анилири

Йүрк — қейинини — әр-хотунниң бир-биригә нисбәтән инилири

Балдиз-қейинача — әр-хотунниң бир-биригә нисбәтән ачилири

Балдиз-қейинсиңил — әр-хотунниң бир-биригә нисбәтән сиңиллири

Күйоғул — қизниң ери

Тоңур — әргә нисбәтән хотун тәрәптин болған туққанлар, йәни хотунниң қеришдашлири

Баҗа — ача-сиңилларниң әрлири

Йәзнә — ачиниң ери

 Булардин башқа йеқин-йоруқларниң вә һәрхил мунасивәтликләрниң мәхсус атлири бар:

Қайдаш — ата бир, ана башқа биртуққан

Егидаш — ана бир, ата башқа биртуққан

Иккизәк — қошгезәк — бир қосақтин бир мәзгилдә туғулған икки бала

Қайлиқ (йинчик) — бойиға йәткән қиз

Әтәгә (әткә) — баққучи ата

Инәгә — баққучи ана

Өгәй (қаңсиқ) — ата-анидин бир тәрәп әгәштүрүп кәлгән бала. Бу балиға нисбәтән ата-анидин бир тәрәп «өгәй» дейилиду

Тутунчу (тутунған) — ата яки ана тутқан, балиға нисбәтәнму шундақ дейилиду. Тутунчу ата, тутунчу ана, тутунчу оғул, тутунчу қиз.

Тул — әрсиз хотун

Бойдақ — хотунсиз әр.

Қодуз — чокан, җуган, секиләк, әргә тәккән яш аял

Чокан — йеңи погла чиқарған тал-сөгәт

Җуган — парсчә “жигит” мәнасидики сөз. У көпмә мәнада яш аялға нисбәтән ишлитилгән.

Йофға (йувға) — асранди, асравелинған

Житим — ата-анисидин бири өлүп кәткән бала

Қаражитим — ата-аниси һәриккиси өлүп кәткән бала

Обушқа — қери әр

Орағун — қери хотун

Киши — әргә нисбәтән өз аяли, аялиға нисбәтән өз яри

Емилдаш — бир анини әмгән уруқ-туққан балилар

Кукулдаш — бир анини әмгән уруқ-туққанчилиғи йоқ балилар.

Түркүн — аилә, уя-қаяштин бөлүнүп чиқип, айрим отақ қурғанлар. Бир фамилияни тәшкил қилғанлар. Шуңа бу сөзни «аилә» мәнасида әмәс, «фамилия» мәнасида ишләтсиму болиду.

Қаңдаш — бир әҗдаттин тариғанлар

Бойдаш — бир қәбилидин тариғанлар

Ағун — йилтизи иптидаий җәмийәттин башланған әҗдатлар

Оғуш — әвлат, әдатниң избасарлири (Қумул тәрәпләрдә «боғун» дәпму атилиду)

Әл-күн — хәлқиаләм, аһали, инсанийәт

Әл-жут — жут, җамәт

Өз — өз адәм, өз хәлиқ

Өзгә — башқа, беганә

Әнәч — өзиниң әқилликлиги вә зерәклиги билән кишиләргә өз сиңлисидәк туюлидиған қизчақ. Бу сөз қизчақларни амрақ көрүп, әркилитиштә ишлитилиду.

ӘСЛӘТМӘ:

  1. Жуқурида қәйт қилинған намлар қатариға әрәп-парсчидин киргән аммә, аба, халә, бурадәр, нәдәр-мәдәр, валид-валидә, айим дегәнгә охшаш сөзләр киргүзүлмиди.
  2. Адәттә, аниниң аға-инилири «таға» дейилиду. Лекин бәзи җайларда бу ибарә атиниң қериндашлириға өзидин чоң тонумайдиған адәмләргә нисбәтән ишлитилиду.
  3. «Түркий тиллар диванида» “қи”, — “ғи” қошумчилири туққанчилиқни билдүридиған исимларниң ахириға улинип, сөйүмчанлиқни билдүридиған қошумчилар сүпитидә қаралған. Мошуни көздә тутуп, баба, дада, ата-аниларниң инилирини бабағи, дадағи, атағи, анағи дәп атиса, «әркәк қуда» , «чиши қуда» демәй “қуда”, “қудағи” дәп аталғини әқилгә мувапиқтур.

Материал мәнбәси: Норузнамә. Имин Турсун. Шиңҗан яшлар-өсмүрләр нәшрияти. 2001-жил, 1-ай. 1-нәшри. 2009-жил, 4-ай, 3-нәшри.

 

Поделиться с друзьями:

Комментарии (0)