Tuwa dawna i różnorodna (Część 4)

Ismailżan Iminow

(Ciąg dalszy)

Już opowiadałem, że od dzieciństwa z dużym zainteresowaniem odnosiłem się do narodu tuwińskiego. Pewnie nie przez przypadek w tych odległych latach pochłaniałem tuwińskie baśnie ludowe, lubiłem ich pieśni, melodie. Dla mnie Tuwińcy byli rodzonymi braćmi, z którymi moi przodkowie, Ujgurzy, rozstali się w 840 roku, choć część współplemieńców wtedy pozostała i wymieszała się z miejscową ludnością. Pierwszą przedstawicielką tego dawnego etnosu, którą zobaczyłem w życiu, była czarująca i taktowna Kuular Szienne, z którą miałem szczęście się zapoznać i porozmawiać w samolocie.

Tuwińcy i ich religie 
«Kim jesteście i co to za naród, Tuwińcy?» – zadawałem sobie te pytania. Im lepiej poznawałem, tym bardziej kochałem ten dobry lud. Nawet dorośli Tuwińcy przypominają dzieci. Są dobroduszni, szczerzy, od razu czują, gdy odnosi się do nich z miłością i szacunkiem. Do wielu Tuwińców, którzy są ode mnie młodsi, zwracałem się słowami «braciszku», «siostrzyczko». Widziałem, że z taką samą czułością odnosili się i do mnie. Byliśmy przedstawicielami bratnich narodów, z wieloma, oczywiście, tego samego pochodzenia. To oczywiście interesujące. Ale dla mnie ważne było i co innego, widziałem w nich po dziecięcemu czystych, skromnych i dobrodusznych ludzi. Bóg świadkiem, dla mnie te cechy są najważniejsze u ludzi, które nie zależą od ich etnicznej czy religijnej przynależności. Cieszyło mnie to, że w Tuwie rdzenni mieszkańcy zachowali ojczysty język, kulturę, tradycje, które, ku największej szkodzie, prawie stracili sąsiednie narody tureckie: Chakasowie, Ałtajczycy, i wielu Jakutów. Już tylko za to można ich szanować. «Dlaczego większość Tuwińców zachowała ojczysty język?» – często zadawałem sobie to pytanie. W odpowiedzi na nie są oczywiście przyczyny obiektywne i subiektywne. Ale myślę, że najważniejsze jest to, że Tuwińcy pozostali wierni religiom swoich przodków: szamanizmowi i buddyzmowi. Łapczywie poznawałem, i moi dalecy przodkowie wyznawali te religie.
Podczas naszej podróży po republice, wydawało mi się, że dzięki «wehikułowi czasu» znalazłem się w Tuwie gdzieś pod koniec ósmego lub na początku dziewiątego wieku i poznaję życie swoich dalekich praojców. Mam nadzieję, że zrozumieją mnie moi wielkoduszni współplemieńcy w Kaszgarze, Kuczarze, Kuldży, Ałmatach czy Biszkeku, wybaczą dobrzy współplemieńcy w Kyzył czy Süt-Chölu, ale widziałem w Tuwińcach swoich żywych przodków, z którymi spotkałem się po wielu stuleciach. Dlatego poznawałem nie tylko kulturę, sztukę, ale i ich religię. Oczywiście, przede wszystkim zainteresował mnie szamanizm. Zapragnąłem dotknąć źródeł tej najdawniejszej religii, zrozumieć jej istotę. (Doskonale rozumiem, że poznać szamanizm, podobnie jak buddyzm, jest bardzo trudno, ale podjąłem próbę.)
Tuwińcy to jeden z niewielu narodów świata, który wyznaje od razu dwie religie: szamanizm i buddyzm, co świadczy o ich duchowym synkretyzmie. (Przypominam tu sobie ukochanych przeze mnie Japończyków, którzy również czczą dwie religie: buddyzm i shinto.)
Pewnie, by zrozumieć zwyczaje, tradycje, obrzędy, dawną historię Tuwińców trzeba zetknąć się z «pierwszą» religią ludzkości – szamanizmem. Podstawą tej religii jest wiara w to, że szaman komunikuje się z duchami w stanie transu (kamłania). Twierdzi się, że szamanami zostaje się nie w wyniku zdobycia specjalnego wykształcenia, ale z woli ducha, który wstąpił w człowieka. Przy tym szaman nie może kontrolować ducha, który weń wstąpił lub z którym się komunikuje. Jest pośrednikiem w komunikacji człowieka z duchami lub wykonuje ich wolę. Oczywiście, jednym z najbardziej wpływowych i znanych ludzi w kraju jest Strażnik Tradycji Ludowych, Główny Szaman Tuwy (tytuły oficjalne), doktor nauk historycznych, Ludowy Pisarz Republiki Tuwy, posiadacz tytułu «Żywego Skarbu Szamanizmu» Amerykańskiej Fundacji Badań Szamańskich Kenin-Lopsan Mongusz. O tym niezwykłym człowieku wielokrotnie słyszałem i czytałem jeszcze w latach 90. ubiegłego wieku. Moi tuwińscy bracia twierdzą, że trudno znaleźć w Tuwie akcach, którego popularnością można by go porównać. Jego wpływ na dusze Tuwińców jest ogromny, a los – wyjątkowy.
Mongusz Borachowicz urodził się 10 kwietnia 1925 roku niedaleko Czadanu. W 1947 roku, po ukończeniu w Kyzył szkoły średniej nr 2, został skierowany na Uniwersytet Leningradzki, gdzie studiował na wydziale orientalistyki. Młodzieniec był uczniem słynnych naukowców-turkologów W. M. Nadielajewa i A. N. Kononowa, ale szczególne stosunki nawiązał ze słynnym orientalistą S. E. Małowem. Wychowany w duchu ideologii komunistycznej, młody Kenin-Lopsan praktycznie nic nie wiedział o szamanizmie, o roli tej religii w historii jego ojczyzny. Za radą swojego wybitnego nauczyciela S. E. Małowa, przez wiele dziesięcioleci zbierał materiały dotyczące tuwińskiego folkloru szamańskiego. W jednym z listów do swojego tuwińskiego ucznia rosyjski uczony pisał: «Nie bójcie się, zbierajcie hymny szamańskie i mity szamańskie. Przyjdzie czas, dziedzictwo tuwińskiego szamanizmu pozostanie jako skarb kultury narodowej».
Całe życie Kenin-Lopsan szedł za radą swojego pedagoga, a po wielu latach duch, który wstąpił w tuwińskiego naukowca i pisarza, nakazał mu zostać szamanem. O jego sile ducha, proroctwie krążyły legendy. Wiadomo, że przyjeżdżali do niego B. N. Jelcyn i J. M. Łużkow. Opowiadano mi, że w 2002 roku w Tuwie była straszna susza, płonęły lasy, w republice panowała sytuacja katastrofalna. W takiej ekstremalnej sytuacji kierownictwo republiki zwróciło się do Najwyższego Szamana Kenin-Lopsana. On i jego koledzy cały dzień kamłali, a nocą niespodziewanie zaczął padać silny deszcz, którego nie przewidywali synoptycy.
Kenin-Lopsan mówi: «Szamani zawsze byli częścią światopoglądu Tuwińców. Szamanizm dla Tuwińców to fundament światopoglądu. Ogólnie, szamani towarzyszą całej historii ludzkości».
Marzyłem o spotkaniu z tym wyjątkowym człowiekiem w Kyzył, ale, niestety, się nie odbyło. Dziewięćdziesięcioletni szaman czuł się niedobrze i nie mógł nas przyjąć, ale odbyliśmy spotkania z jego kolegami.

Spotkanie z szamanką Ojun
Stał ciepły lipcowy dzień. Powietrze w Kyzył było świeże, pożary wokół miasta przycichły, już nie czuć było swądu, jak pierwszego dnia naszego przylotu do stolicy Republiki Tuwy. Lipcowa pogoda w Tuwie przypominała nasz aksamitny wrzesień, mój ulubiony miesiąc na ojczyźnie, w okolicach Ałmat. Wyjeżdżaliśmy z upalnej południowej stolicy Kazachstanu, a teraz znajdowaliśmy się w chłodnym Kyzył, i to było przyjemne.
szamanka Ojun1

– Ismailżanie, dziś poznacie szamanów, wasze dawne pragnienie się spełni – oznajmiła mi radosną nowinę Mira Artyna.
– Kim oni są i gdzie ich zobaczymy?
– Szamani u nas bywają nie tylko mężczyźni, ale i kobiety. Z kobietą szamanką teraz was zapoznam. Ona gdzieś tu, na jednej z ulic naszej stolicy, na nas czeka. A oto, zdaje się, i ona.
Samochód się zatrzymał. Zobaczyliśmy kobietę, pewnie około sześćdziesięcioletnią, która pewnie otworzyła drzwi auta, przywitała się, usiadła obok mnie.
– Chcę wam przedstawić szamankę Ludmiłę Ojun – powiedziała Mira.
– Myślałem, że szamani zawsze chodzą w obrzędowych strojach, a pani wygląda na zwykłą tuwińską kobietę, jakich niemało w pańskim kraju. Proszę opowiedzieć o sobie – poprosiłem ją.
Ludmiła była kontaktową, rozmowną osobą. Szybko znalazłem z nią wspólny język. Zaczęła swoją opowieść:
– Urodziłam się w 1956 roku w Todżyńskim kojżunie. Dzieciństwo i młodość miałam zwyczajne, radzieckie. Po ukończeniu szkoły, wstąpiłam na wydział filologiczny miejscowego instytutu pedagogicznego. Zdawało się, że wszystko idzie według planu: wyszłam za mąż, zdobyłam wyższe wykształcenie, rozpoczęłam pracę pedagogiczną w szkole. Jeszcze w latach studenckich zainteresowałam się sportem:

uprawiałam gimnastykę sportową, wushu. Nieoczekiwanie dowiedziałam się, że obie moje prababki były szamankami, nałogowo zaczęłam czytać książki M. B. Kenin-Lopsana. Oczywiście, nie było to przypadkowe. W 2000 roku rozstałam się z mężem, to był dla mnie wstrząs, strasznie przeżywałam, nie wiedziałam, jak dalej żyć. I w tym czasie zaczęłam słyszeć głosy swoich prababek-szamanek, które wzywały mnie, bym dołączyła do ich rzemiosła. Nieposłuchanie tego wezwania było niemożliwe, ich głosy słyszałam stale, tak zostałam szamanką.

– Myślałem, że szamanami zostają tylko mężczyźni.
– Nie zawsze, mam braci, ale oni nie są szamanami, ten dar jakoś wstąpił we mnie. Jestem szczęśliwąZ szamanką Ojun

mamą, mam prawie dorosłego syna. Wydaje mi się, że i on ma ten tajemniczy dar. Może i on w przyszłości zostanie szamanem, ale to strasznie ciężkie brzemię. Spotykają się u nas i młodzi szamani, ale lepiej zostać, gdy ma się już ponad czterdzieści lat. Być szamanem to ciężka praca, kontakt z duchami odbiera dużo sił, energii, zdrowia… Duchy bywają różne, ale ze wszystkimi trzeba znaleźć wspólny język, dogadać się…
– W transie podróżuje pani w różne światy, proszę opowiedzieć, Ludmiło, o tym.
– Istnieją trzy światy: dolny – świat duchów, środkowy – świat duchów ziemskich, i górny świat – świat bogów. Zdarza się, że duch człowieka, który, na przykład, dobrowolnie odszedł z życia, przedostaje się do środkowego świata duchów ziemskich i nie daje ludziom żyć. I wtedy ja, będąc w transie, wypędzam jego ducha, i on wraca do swojego dolnego świata i już nie przeszkadza żywym.
– Ismailżanie, podjechaliśmy do mojego domu, może pan wejdzie razem ze mną do mojego mieszkania i pomoże mi wynieść mój strój szamański, jest ciężki.
– Oczywiście, pomogę.
Weszliśmy do zwykłego mieszkania w jednym z kyzyłskich bloków. W mieszkaniu było czysto i schludnie, było to lokum typowego inteligenta: na półkach zobaczyłem książki. Ludmiła się spieszyła, bała się, że coś ważnego zostawi w domu. Przypominała zwykłą kobietę, moją koleżankę-nauczycielkę, z którą od dawna pracuję. Była nauczycielka powiedziała mi kilka razy szybko, łamanym słowem:
– Niech pan mi przypomni, żebym wzięła ze sobą buty szamanki, bo często zostawiam je w domu. W naszym rytuale strój odgrywa ważną rolę… Gorąco, nie chce pan się napić wody?
– Dziękuję, z wielką przyjemnością. A pani nie zapomniała swoich tajemniczych butów? – z uśmiechem zapytałem ją.
– Wzięłam, proszę trzymać ich i nie zgubić – ze śmiechem powiedziała szamanka Ojun, wcisnęła mi buty i dosłownie wyleciała z mieszkania, pobiegłem za nią…

W kwaterze szamanów
Samochód zatrzymał się przy niewielkim drewnianym domu, była to rezydencja Najwyższego Szamana Republiki Tuwy, Przewodniczącego Stowarzyszenia Szamanów «Adyg-Eeren» («Duch Niedźwiedzia») Dopczun-oł Kara-oła, który nosił dumne tytuły «Wielki Byk-Szaman», «Czarny Niedźwiedź». Zwróciłem uwagę, że na podwórku stał szkielet zwykłej tuwińskiej jurty, z przywiązanymi czałamami.
Weszliśmy do chaty. Było to zwykłe siedlisko Sybiraków, w którym było pięć lub sześć pokoi.
– Przedstawię pana Najwyższemu Szamanowi Tuwy – powiedziała Ludmiła i zaprowadziła do gabinetu swojego przełożonego.
W poczekalni, przy gabinecie, siedziała sekretarka. Powiedziała:
– Kara-oł Tiulesziwicz nie może pana teraz przyjąć, ma gości, niech pan chwilę poczeka, sama zaproszę pana do niego.
– W takim razie, jeśli pan nie ma nic przeciwko, przejdźmy do mojego gabinetu, jest tu obok – powiedziała Ojun.
– Oczywiście, zgadzamy się – odpowiedziałem.
Trafiliśmy do dużego pokoju, gdzie szamanka Ojun przyjmowała petentów.
– Muszę założyć obrzędowy strój szamana.
– Chyba panu przeszkadzam?
– Nie, założę go na wierzch swojego świeckiego stroju.
Wziąłem w ręce bęben szamana, Ojun niespodziewanie wyrwała mi go z rąk i ostro mi powiedziała:
– Bęben, Ismailżan, może być dotykany tylko przez szamana. Za jego pomocą wprowadzamy siebie i innych w trans, odbywamy podróże do innych światów i wracamy stamtąd. Bęben usuwa z ludzi wszystko 'złe'.
– Po co potrzebny jest szamański strój?
– Bez tego stroju szaman nie może w pełni wykonywać swoich duchowych funkcji. Proces ubierania się w szamańskie szaty jest święty, dzięki nim pokonuje on światową przestrzeń i nawiązuje kontakt z duchami. Twarz szamana musi być zakryta, dlatego zasłaniam ją taśmą. Ludzie nie powinni go widzieć, gdy wędruję po światach.
– Ludmiło, to wszystko jest dla mnie bardzo interesujące. Proszę opowiedzieć, jakie są Pani funkcje? Jak pomaga Pani ludziom?
– Mogłabym o tym mówić długo i wiele. Na przykład wróżę za pomocą 41 kamieni, oczyszczam mieszkania, biura, nawet samochody… Często rozdzielam żywioły, na przykład woda-woda (to niebezpieczne dla życia). Zapraszają mnie do rodzin, gdzie wspomina się zmarłych, siódmego i czterdziestego dziewiątego dnia po śmierci. (Pomagam ich duszom trafić do lepszego świata, ale nie do niższego.) Szaman ma bardzo dużo zajęć…
Szamanka Ojun była już w stroju i gotowa do odprawiania obrzędów, a mnie zaproszono do Najwyższego Szamana. Przeprosiwszy i podziękowawszy Ludmile za interesujące informacje, opuściłem jej gabinet.

Audiencja u Najwyższego Szamana Republiki Tuwy
Wszedłem do dużego pokoju i zobaczyłem mężczyznę w wieku około 60-65 lat, dość krępej budowy, oczywiście był ponad średniego wzrostu, z jakiegoś powodu zapamiętałem jego mądre, radosne piwne oczy, duży nos i rzadkie wąsy. Był to oczywiście 'Wielki byk-szaman', 'Czarny niedźwiedź' Dopczun-oł Kara-oł, który już siedział przy stole i rozmawiał z moim kolegą. Szaman był ubrany w grubą koszulę z narodowymi wzorami, na której była kamizelka, na palcach miał kilka pierścieni, które oczywiście były symbolami jego potęgi. Zaskoczył mnie nakrycie głowy szamana, które przypominało kazachską tiubietiejkę. Była wyszyta wzorami zwierząt, podobnymi do starożytnych piktografii, a na tiubietiejce zauważyłem wyhaftowane białymi nićmi trójząb i świecące słońce. Uważnie przyjrzałem się też pokojowi: zauważyłem wypchane zwierzęta, rogi jelenia, argali, pióra ptaków, prawdopodobnie orłów, zobaczyłem też obraz, na którym były przedstawione ryczące i wyjące wilki. Przedstawiono mnie Najwyższemu Szamanowi Tuwy, kolega wyszedł, a ja zostałem sam z Dopczun-ołem.
Najwyższy szaman

– Szanowny Kara-oł, co by Pan poradził mnie i moim towarzyszom z Kazachstanu?

– Uśmiechajcie się, częściej się uśmiechajcie i obdarzajcie otoczenie jasnymi, dobrymi uśmiechami. To da wam siłę i energię, przedłuży wam życie.
– Jak Pan odnosi się do buddyzmu i innych religii?
– Buddyzm powstał w Indiach, a do nas dotarł z Tybetu. Szamanizm to wiara naszych przodków, pierwsza religia ludzkości… Pamiętajcie: nie ma najprawdziwszej religii, nie ma najwłaściwszej wiary, nie ma najmądrzejszych duchownych, kapłanów w tym czy innym kulcie. Bóg jest jeden, on jest szczytem góry, a różne religie to podejścia do tego szczytu. Módlcie się, do kogo chcecie, ale wiedzcie, waszym głównym celem jest: nie być bez grzechów, ale osiągnąć i poznać Boga.
– U Kazachów jest tradycja, że muszą znać swoich przodków do siódmego pokolenia. Czy u was, Tuwijczyków, też zachował się taki zwyczaj?
Z najwyższym szamanem1

– Prawdopodobnie ten zwyczaj jest właściwy ludom, gdzie istnieje podział rodowo-plemienny. Tuwijczycy są zobowiązani znać swoich przodków przez dziewięć pokoleń, a ja znam imiona swoich praprzodków do dwunastego pokolenia. Moja mama była z rodu Ondar, jej ojciec, mój dziadek też byli szamanami. Pamiętam, że z dumą mówił, że jest Ujgurem, a jego przodkowie podarowali Turkom pismo. Mamy ród Ujgur lub Ujgur-Ondar, z jakiegoś powodu w połowie ubiegłego wieku usunięto główną, pierwszą część z nazwy rodu, a zostawiono tylko drugą część składową Ondar.

– Wiadomo, że w latach Wielkiej Wojny Ojczyźnianej Stalin spotykał się z przywódcami religijnymi różnych wyznań. Czy były takie spotkania z szamanami?
– W latach 20–30 ubiegłego wieku w Tuwie było ośmiuset szamanów, ale wszystkich ich zabrano i osadzono w dwóch obozach po czterystu osób. Z tych szamanów przy życiu pozostało tylko trzech, wśród nich był mój dziadek. Kiedy nad Związkiem Radzieckim zawisło zagrożenie, Stalin spotkał się z szamanami. To jeszcze zaczęło się podczas strasznych wydarzeń pod Stalingradem. Szamaniili przez półtora roku, i Hitler został pokonany.

Spotkanie z lamą
Wiadomo, że buddyzm to jedna z najstarszych religii na planecie. Wyznawali go też Ujgurzy, o czym już niejednokrotnie pisałem. Oczywiście, na przykład, żeby poznać kulturę Indii, Chin czy starożytnego Turfanu, Kuczaru, trzeba poznać buddyzm. A żeby lepiej poznać Tuwijczyków, musimy znać podstawy tej religii, a dokładniej jedną z jej odmian – buddyzm tybetański. Dlatego podczas swojej podróży do Tuwy pragnąłem spotkać się nie tylko z szamanami, ale i z lamami. W Kyzyle odwiedziłem główną świątynię buddyjską republiki – Ceczenling, ale zanim wejdziemy do tej budowli kultowej, porozmawiajmy o buddyzmie i jego roli w historii Tuwy.
świątynia buddyjska w KyzyleBuddyzm to religijno-filozoficzna doktryna, która powstała około VI wieku w starożytnych Indiach. Założycielem tej doktryny jest Siddhartha Gautama, bardziej znany pod imieniem Budda Siakjamuni. Podstawą buddyzmu jest nauka (dharma) o duchowym przebudzeniu (bodhi), odrodzeniu. Budda uważał, że towarzyszami ludzkiego życia są cierpienia. Ale człowiek uratuje siebie i będzie się wciąż odradzał, jeśli będzie czynił dobro, nie kłamał, nie kradł, zniszczy w sobie uczucia zazdrości i złości, pragnienie niepotrzebnych bogactw i przyjemności. Przez wiele wieków buddyzm określano różnie, niektórzy teologowie uważali, że to – religia, inni uczeni – filozofia, cywilizacja, edukacja, etyczna nauka czy tradycja kulturowa. Wielu współczesnych teologów i teologów, włącznie z Dalajlamą XIV, uważa buddyzm za naukę o świadomości. Buddyzm dzieli się na Hinajanę ('Mały Wóz') i Mahajanę ('Wielki Wóz'), niektórzy uczeni wyróżniają czasami Wadżrajanę ('Diamentowy Wóz'). Do Mahajany zalicza się też buddyzm tybetański, który wyznaje się w Tuwie. Cechami charakterystycznymi buddyzmu tybetańskiego jest przekazanie Nauki, duchowej i świeckiej władzy w ramach odrodzeń (tulku) głównym buddyjskim działaczom. W rezultacie w Tybecie (przyjaznym kraju, którego los w wielu aspektach przypomina los mojej historycznej Ojczyzny) stworzono unikalny instytut Dalajlamy, łączący władzę duchową i świecką.
Po raz pierwszy buddyzm przeniknął na terytorium współczesnej Tuwy za czasów Ujgurskiego Kaganatu. Najwcześniejsze świątynie buddyjskie, odkryte przez współczesnych archeologów, pochodzą z XIII–XIV wieku, kiedy kraina była częścią Imperium Mongolskiego. Począwszy od lat 60. XVIII wieku, kiedy Tuwa stała się częścią imperium Qing, zaczął się tu rozpowszechniać buddyzm tybetański (lamaizm), który głosili misjonarze mongolscy. W Tuwie buddyzm przez kilka stuleci pokojowo współistnieje z szamanizmem, przy czym wzajemnie na siebie wpływają. Paradoksalnie, współcześni Tuwijczycy w jednych przypadkach zwracają się do lamów, a w innych – do szamanów. Pod koniec lat 20. ubiegłego wieku w Tuwie było 19 chure (świątyń buddyjskich) i około trzech tysięcy lamów. W latach 1930–1940 świątynie zostały zamknięte, a wielu duchownych represjonowano, pozostało tylko kilku starych lamów, którzy obsługiwali miejscową ludność do początku lat 60. Od drugiej połowy lat 80. rozpoczęło się odrodzenie religii w Tuwie, jak i w całym byłym Związku Radzieckim (przypomnijmy, jak uroczyście obchodzono w kraju, w 1988 roku, z udziałem pierwszych osób państwa, 1000-lecie chrztu Rusi). Na święcie Naadym w Czadanie widziałem lamów obok Głowy Republiki Tuwy na stadionie, zamieniłem z nimi kilka słów, ale nie udało się porozmawiać, byłem też w świątyni buddyjskiej Ustuu-Chure. I oto teraz w stolicy republiki w Kyzyle przekroczyłem próg głównej świątyni buddyjskiej Tuwy. Ja, muzułmanin, który urodził się i wychował w rodzinie imama, starałem się nie urazić uczuć religijnych buddystów. Przypominam sobie siwy Kaszgar, meczet Hejtgah czy mauzoleum Apak Hodży, które są narodowymi świętościami Ujgurów, jak bardzo bolało mnie i było przykro obserwować, gdy turyści z Chin kontynentalnych głośno rozmawiali, śmiali się, przepychali się w tych drogich dla każdego muzułmanina miejscach. Te gorzkie przykłady stały się dla mnie lekcjami na całe życie, jak nie należy zachowywać się w duchowych świątyniach. A teraz, jak to zwykle robię, siedząc w lewym rogu chure z szacunkiem obserwowałem braci Tuwijczyków, nie chcąc niechcący ich urazić, obrazić uczuć religijnych tych, którzy przyszli pomodlić się w Ceczenlingu. Wierni, pomodliwszy się przy posągach Buddy, podchodzą do lamy, który ich błogosławi. Lama – młody człowiek, prawie chłopiec, ale ma zadziwiająco jasną, uduchowioną twarz, promienny uśmiech, zachęcający do rozmowy. Bardzo zapragnąłem się z nim poznać. Wybrałem czas, poczekałem, aż w świątyni będzie mniej wiernych, i podszedłem do niego, przeprosiłem i zacząłem mówić:
Lama Ondar Maadyr

– Jestem pisarzem, przyjechałem z Kazachstanu, żeby poznać Tuwę, ale jej poznanie, pewnie, jest niemożliwe bez zrozumienia roli buddyzmu w życiu waszego narodu.

– Cieszę się, że Pan do mnie podszedł, niech Pan usiądzie obok – powiedział lama i przysunął się.
– Nazywam się Ondar Maadyr – kontynuował młodzieniec.
Miał przyjemny głos, czuło się, że był szczególnym człowiekiem.
– Ja, jak wielu ludzi, całe życie myślę o sensie życia, męczę się i szukam tego sensu. Czy go osiągnę, czy poznam, nie wiem…
– A jaki jest sens Pana Życia, Pana przeznaczenie? – niespodziewanie dla siebie zapytałem lamę.
– Sensem mojego życia jest uwolnić się od odrodzenia i pomóc w tym moim parafianom – od razu odpowiedział.
– A jak to zrobić?
– To długa rozmowa… Czyńcie dobre uczynki, żyjcie dobrymi intencjami, przestrzegając przykazań naszej religii…
Ja i lama Ondar Maadyr1

Poczułem ogromny szacunek do tego całkiem młodego lamy, który wzbudził we mnie w ciągu kilku minut.

– Gdzie, młodzieńcze, się Pan uczył?
– Niedawno wróciłem z Indii, gdzie przez 13 lat, od 2002 do 2015 roku, uczyłem się w klasztorze Drepung Gomang.
– Doskonale mówi Pan po rosyjsku, oczywiście, włada Pan też rodzimym językiem. Gdzie, Maadyr, się Pan urodził i wychował?
– Kyzył to dla mnie rodzinne miasto, tu się urodziłem w marcu 1987 roku w zwyczajnej tuwijskiej rodzinie, żyłem do 15 lat.
– Jest Pan z rodu Ondar, dowiedziałem się tego z Pana nazwiska. Słyszał Pan o Ujgurach?
– Oczywiście, my, ondary, jesteśmy potomkami Ujgurów z VIII–IX wieku.
– A ja jestem Ujgurem z Kazachstanu.
– A więc jesteśmy z jednego rodu.
Znów w świątyni zebrało się wielu ludzi, czułem, że im przeszkadzam. Oczywiście, zauważył to też lama.
– Może opuścimy salę modlitewną, z drugiej strony świątyni są pomieszczenia, gdzie możemy bez pośpiechu, nikomu nie przeszkadzając, porozmawiać – zwrócił się do mnie Maadyr.
– Oczywiście, będę rad kontynuować rozmowę z Panem w spokojnej atmosferze.
Wyszliśmy z chure głównym wejściem, weszliśmy do budynku z drugiej strony, weszliśmy na drugie piętro, gdzie po obu stronach długiego korytarza znajdowały się małe pokoje. Oczywiście, były to cele lamów. W niewielkiej sali usiedliśmy na dużym jasnym skórzanym sofie i rozpoczęliśmy rozmowę. Młodzieniec opowiedział o swojej nauce w Indiach, spotkaniach z Dalajlamą XIV. Oczywiście, przez te 13 lat nauki w klasztorze opanował nie tylko podstawy buddyzmu, ale i język angielski, tybetański, ale Maadyr mówił o tym bardzo skromnie. A ja opowiedziałem mu o swoim ojcu imamie Abdykadyrze kari, który za swoje przekonania religijne był w czasach stalinowskich prześladowany przez władze.
– Do każdej świątyni czuję pełne czci podejście, czy to meczet muzułmański, cerkiew prawosławna czy buddyjskie chure.
– Ja mam takie samo uczucie, trzeba szanować przekonania religijne człowieka każdego wyznania… Wiem też o smutnym losie Ujgurów, o tym niejednokrotnie rozmawialiśmy jeszcze z naszymi braćmi mnichami w klasztorze Drepung Gomang – niespodziewanie powiedział mi.
Nadszedł czas pożegnania. Dziwne uczucie miałem do tego lamy. Z jednej strony był ogromny szacunek, jak do prawdziwej osoby duchownej, ale z drugiej strony był rówieśnikiem moich dzieci, i odniosłem się do niego jak do syna.
– Dziękuję za ciepłą rozmowę. Pewnie naszą rozmowę zapamiętam na długo, przecież po raz pierwszy w życiu rozmawiałem z buddyjskim duchownym, lamą.
– I Panu dziękuję, przecież i ja po raz pierwszy w życiu rozmawiałem z Ujgurem, gościem z Kazachstanu. Chcę na pamiątkę naszego spotkania zrobić małe prezenty.
Lama podał mi dwie książki. Były to książka Dalajlamy 'Trzy podstawy ścieżki', wydana w Moskwie w 2014 roku, i zbiór szkiców 'Tradycyjna kultura Tuwijczyków oczami cudzoziemców', wydany w Kyzyle w 2003 roku. W pierwszej książce zostawił wpis: 'Szanownemu Ismailżanowi aka od Pana brata-Ujgura, lamy Ondara Maadara'.
Na pożegnanie mocno uścisnąłem lamie dłoń, życząc mu znalezienia swojego sensu życia i wyrażając nadzieję, że jeszcze się spotkamy.

Wizyta Dalajlamy XIV w Tuwie
Minęło 23 lata od tej historycznej i, niestety, jedynej wizyty XIV Dalajlamy w Tuwie, ale naród tuwiński do dziś z emocją mówi o tym pamiętnym spotkaniu we wrześniu 1992 roku. O tej wzruszającej wizycie opowiadali mi prawie wszyscy moi tuwińscy przyjaciele. Dziesiątki tysięcy ludzi ze wszystkich zakątków niezmierzonej Tuwy zebrały się tego jesiennego dnia na centralnym placu Kyzył. Dalajlama powiedział wtedy:
«Jeśli ktoś zapyta: jaki jest sens nauk buddyjskich, to w dwóch słowach można odpowiedzieć następująco. Istotę nauk buddyjskich stanowią dwie rzeczy. To filozoficzny pogląd, którego podstawą jest koncepcja współzależnego powstawania i prawego postępowania, czyli niestosowania przemocy. Czym jest niestosowanie przemocy? Praktykowanie niestosowania przemocy oznacza staranie się, aby w jak największym stopniu pomagać wszystkim innym istotom. Jeśli nie możesz pomagać, to przynajmniej nie szkodź».

tuwińscy lamowie

«… Mam dwóch ojców i dwie matki»
Wyszedłem ze świątyni Ceczenling i postanowiłem trochę pospacerować po cichych, przyciągających ulicach Kyzył. Byłem w dobrym nastroju, bo właśnie zanurzyłem się w niezwykły świat buddyzmu, który był mi prawie nieznany, poznałem zadziwiającego lamę, dzień był niegorący, a na duszy miałem jasno. Niedaleko od churee wzniesiono pomnik poległym ziomkom, którzy zginęli w Wielkiej Wojnie Ojczyźnianej. Postałem przy pomniku, wspominając bohaterów, i poszedłem dalej. Wszedłem do pobliskiego parku, usiadłem w cieniu drzew i mimowolnie zacząłem obserwować ludzi. Zauważyłem młodą, piękną parę, która miała niewiele ponad trzydzieści lat. Młodzi ludzie przyprowadzili syna, który miał najwyraźniej około trzech lat. Obserwując ich, zrozumiałem, że byli szczęśliwi. Z miłością patrzyli na siebie, z radością obserwowali chłopca, który biegał między rzeźbami bohaterów tuwińskiego eposu. Młodzi rodzice podeszli do ławki, na której siedziałem, przywitali się i usiedli na niej.
– Przepraszam, prawdopodobnie po raz pierwszy przyprowadziliście syna do parku. Przypominam sobie, jak wiele lat temu z żoną po raz pierwszy przyszliśmy w Ałma-Acie do parku im. M. Gorkiego ze starszym synem Iskanderem, byliśmy też w zoo. To było święto nie tylko dla syna, ale i dla nas (jakoś zapamiętałem to wydarzenie na całe życie). Pamiętam, że posadziliśmy syna na kamiennej rzeźbie małego konia, który rozgrzał się na słońcu. Synowi było gorąco (później w domu zauważyliśmy, że chłopiec do czerwoności poparzył sobie nogi), ale znosił to, w tym momencie fotograf zrobił kilka zdjęć. Na nich Iskander, mrużąc oczy, pewnie spogląda na świat. Patrząc na was, niespodziewanie przypomniałem sobie tę małą scenkę z dzieciństwa mojego syna. Wy, najwyraźniej, jesteście rówieśnikami naszego Iskandera. Nazywam się Ismailżan Abdykadyrowicz. A wy jak?
– Sarygłar Aj-Ooł, a żona Cziczekmaa.
– Chyba wiem, jak przetłumaczyć wasze imiona – powiedziałem.
– Aj-Ooł – księżycowy chłopiec, a imię żony w języku tuwińskim oznacza kwiat. Urodziłem się w noc pełni księżyca, a Cziczekmaa w maju, kiedy kwitły polne kwiaty.
– A czyim jesteś synem, Aj-Oole?
– Mam dwóch ojców: Bałdyżyka i Arbaj-Ooła.
– Nie zrozumiałem: jak człowiek może mieć dwóch ojców? Chociaż chyba wiem, co znaczą ich imiona w tłumaczeniu z tuwińskiego. Bałdyżyk to najwyraźniej toporek, Arbaj-Ooł – chłopiec-jęczmień.
– Poprawnie pan przetłumaczył – powiedział Sarygłar Aj-Ooł – a teraz posłuchajcie, dlaczego mam dwóch ojców. Z urodzenia jestem synem Arbaj-Ooła. On jest chyba pańskim rówieśnikiem, ale jego wuj Bałdyżyk, młodszy brat ojca, nie miał dzieci. A my, Tuwińcy, mamy zwyczaj: nie odchodzimy z tego świata, nie pozostawiwszy po sobie dziedziców. Przyszedł Bałdyżyk do siostrzeńca Arbaj-Ooła i poprosił go o syna: «Arbaj-Oole, daj nam z żoną swojego syna Aj-Ooła, wychowam go jak rodzonego, niech on zamknie mi oczy, gdy odejdę z tego znikomego świata». – «Weź, ja mam jeszcze dzieci, a Aj-Ooł będzie dla was oparciem na starość» – powiedział Arbaj-Ooł, inaczej nie mógł odpowiedzieć. Tak znalazłem się w rodzinie Bałdyżyka. Od wczesnego dzieciństwa wiedziałem, że mam dwóch ojców i dwie matki. Kocham ich wszystkich, a oni wszyscy czworo obdarzyli mnie swoją wielką miłością. Nosimy nazwisko Sarygłar, do tego rodu należą obaj moi ojcowie. Bałdyżyk ma teraz 81 lat, ale czuje się nieźle, zdrowa jest też nasza stara matka, a my się nimi opiekujemy.
Najwyraźniej ten mądry zwyczaj mają nie tylko Tuwińcy, ale i wiele ludów tureckich. W pamięci przypomina mi się moja podróż w 2012 roku na historyczną Ojczyznę, do starożytnych miast ujgurskich Kaszgar i Kagałyk, gdzie poznałem swoich kuzynów. Co zaskakujące, los mojego brata Nurachmeta przypomina los Aj-Ooła. Mój kagałycki wuj Tawakkulahun, człowiek o trudnym losie, jeden z najbardziej wykształconych i godnych ludzi regionu, absolwent wydziału chemicznego uniwersytetu, który był bezprawnie represjonowany od końca lat 50., spędził ponad dwadzieścia lat w maoistowskich obozach i na zesłaniu, nie miał dzieci. U Ujgurów w takich przypadkach istnieje starożytny zwyczaj, gdy bliscy krewni oddają swoje dzieci do takich rodzin. Tak Nurachmet, syn innego brata ojca Jakupa dada, który mieszkał w Kaszgarze, znalazł się w innym mieście, Kagałyku, i został wychowany przez Tawakkulahun dada i jego żonę Nurulachan aczę. Przez całe życie Nurachmet wiedział, że ma dwóch ojców i dwie matki. Nurachmet odprowadził na ostatnią drogę obu ojców, jedną z matek, a teraz z rodziną mieszka z Nurulachan aczą i z miłością, troskliwie się nią opiekuje.

W Tuwińskim Uniwersytecie Państwowym
Cieszyło mnie, że w Tuwie jest wielu wykształconych ludzi. Oczywiście dobrze rozumiałem, że obok zdrowia, głównym bogactwem nie tylko człowieka, ale i każdego narodu jest wykształcenie i wychowanie. Tylko wtedy, gdy etnos ma zdrowych i wykształconych przedstawicieli, ma przyszłość. Wśród moich tuwińskich przyjaciół było niemało osób, które w swoim czasie zdobyły wyższe wykształcenie w najlepszych uczelniach ZSRR i Rosji. Jeszcze od czasów Tuwińskiej Republiki Ludowej wielu młodych Tuwińców zdobywało wykształcenie w czołowych uniwersytetach i instytutach Moskwy, Leningradu, Kazania, Nowosybirska…
W Tuwijskim Uniwersytecie Państwowym

Na przykład podczas naszej ekspedycji po Tuwie, blisko poznałem i zaprzyjaźniłem się z siostrami Artyna. Jedna z sióstr, Mira, jest filologiem z wykształcenia, niedawno obroniła pracę doktorską w Petersburgu, druga – Aida, ukończyła Swierdłowski Instytut Gospodarki Narodowej, a ich rodzice na początku lat sześćdziesiątych zdobyli wykształcenie w uczelniach Moskwy i Leningradu. Tacy ludzie jak oni z wielką wdzięcznością mówią o władzach radzieckich, a potem rosyjskich, które pomogły im zdobyć elitarną edukację. Chcę podkreślić, że takich specjalistów jak siostry Artyna są w Tuwie tysiące. Lubiłem z nimi rozmawiać, z jednej strony byli prawdziwymi dziećmi swego starożytnego ludu, zachowującymi wiele tradycji narodowych, ale z drugiej strony posiadali wspaniałe europejskie wykształcenie. To było zadziwiające połączenie.

Jedną z najbardziej prestiżowych uczelni Syberii jest Tuwiński Uniwersytet Państwowy. Oczywiście, będąc w Kyzyle, nie mogliśmy nie odwiedzić tej placówki edukacyjnej. Główny budynek uniwersytetu znajduje się w centrum miasta, niedaleko od Domu Rządu, parlamentu, teatru. Pierwszego dnia przyjazdu do Kyzył, gdy daleko po północy spacerowałem po nocnym mieście, podziwiałem piękną budowlę architektoniczną, budynek uniwersytetu, zbudowany najwyraźniej w latach 60. w stylu klasycystycznym. Oświetlony reflektorami, uniwersytet jaśniał swoją uroczystą okazałością.
Któregoś ciepłego lipcowego dnia z przyjacielem, profesorem Euroazjatyckiego Uniwersytetu Narodowego w Astanie Ordenbekiem Mazbajewem, postanowiliśmy odwiedzić wiodącą i jedyną uczelnię Tuwy.
Niestety, nie udało nam się dostać do głównego budynku uniwersytetu: trwały egzaminy wstępne i słusznie nie wpuszczono nas do środka.
– Chcielibyśmy spotkać się z kierownictwem TuwGU – powiedziałem dyżurnemu wykładowcy.
– To niestety niemożliwe: trwa okres rekrutacji, są zajęci. Chociaż najwyraźniej możecie spotkać się z odpowiedzialnym sekretarzem komisji rekrutacyjnej Uraną Dardżą. Pracuje w sąsiednim budynku, który znajduje się za głównym gmachem.
Podziękowaliśmy za informację i poszliśmy do pomieszczenia, gdzie pracowała komisja rekrutacyjna. Zobaczyliśmy niewielki parterowy budynek, przypominający zwykły długi dom, weszliśmy do niego i przeszliśmy do gabinetu, gdzie mieściła się komisja rekrutacyjna. W gabinecie z uśmiechem przywitała nas jeszcze młoda, wysoka kobieta o miłych rysach twarzy. Przywitawszy się i przedstawiwszy, powiedzieliśmy jej:
– Przyjechaliśmy z Kazachstanu, aby poznać waszą republikę. Oczywiście, nie da się zrozumieć Tuwy – nie będąc na uniwersytecie, dlatego jesteśmy tutaj.
Z najwyższym szamanem

– Jestem docentem Urana Anaj-Oołowna Dardża, odpowiedzialnym sekretarzem komisji rekrutacyjnej TuwGU, jestem też kierownikiem katedry języka rosyjskiego.
Od razu poczuliśmy, że Urana to nie tylko sympatyczna, ale i komunikatywna oraz prosta osoba.
– Urano, zapoznaj nas z historią uniwersytetu, ale najpierw opowiedz trochę o sobie.
– Jestem z wykształcenia nauczycielką języka rosyjskiego i literatury, w 1990 roku ukończyłam wydział filologiczny Kyzyłskiego Instytutu Pedagogicznego, w 2006 roku obroniłam pracę doktorską na temat «Przysłówek w języku tuwińskim». Najwyraźniej to cała moja biografia – przyjaźnie powiedziała Urana.
– A teraz opowiedz o uniwersytecie – poprosiłem ją.
– Nasz uniwersytet stoi u źródeł szkolnictwa wyższego i pedagogicznego w Tuwie. W 1952 roku został otwarty Kyzyłski Instytut Nauczycielski (instytuty nauczycielskie – to placówki edukacyjne, które istniały w ZSRR w latach 1920–1950, dawały absolwentom niepełne wyższe wykształcenie i przygotowywały nauczycieli szkół. – I. I.). W instytucie działały dwa wydziały: języka, literatury oraz fizyczno-matematyczny. W 1956 roku placówka została przekształcona w wyższą uczelnię – Instytut Pedagogiczny. W 1995 roku na bazie Kyzyłskiego Instytutu Pedagogicznego został otwarty Tuwiński Uniwersytet Państwowy. Obecnie w TuwGU działa 13 wydziałów.

(Ciąg dalszy nastąpi)

Bez nazwy-2
komentarze obsługiwane przez HyperComments