Legendy i podania związane z pochodzeniem Ujgurów
Na temat pochodzenia przodków Ujgurów istnieje cały szereg legend i podań w starożytnych kronikach i dastanach judaistycznych, greckich, irańskich, tureckich i chińskich.
Oczywiście nie można na podstawie wydarzeń przedstawionych w legendach i podaniach wyciągać wniosków o charakterze historycznym, jednak legendy i podania mogą potwierdzić historyczność danego zjawiska. Dlatego warto zapoznać się z legendami i podaniami, w których wspomina się o pochodzeniu naszych przodków.
Według podania judaistycznego, Prorok Noach miał syna imieniem Türk i wszyscy Turcy pochodzą od niego. Dlatego Żydzi uważają, że narody tureckie od nich się wywodzą. Podania irańskie głoszą, że jeden z naszych najdawniejszych przodków — Alp Er Tuna (Afrāsiyāb) był krewnym irańskiego bohatera Sijawusza. Jednak w tych podaniach nie ma żadnej podstawy naukowej, ponieważ Żydzi i Irańczycy w kwestii Turków opierali się na fikcyjnych wątkach z «Tawratu» (Talmudu) i «Szahname».
Prawdopodobnie w pewnym stopniu opartym na faktach historycznych podaniem, wyjaśniającym pochodzenie naszych przodków, jest dastan «Oğuzname».
W Imperium Hunów (istniejącym od trzeciego wieku p.n.e. do 216 roku n.e.) okres największej potęgi trwał od 240 roku p.n.e. do 48 roku n.e. Lata od 209 do 175 p.n.e. uważane są za epokę Batura Tanrikuta. W okresie panowania
Batury Tanrikuta, Imperium Hunów osiągnęło szczyt potęgi. Właśnie dlatego ludy tureckie, wychwalając potęgę i siłę Batury Tanrikuta, stworzyły dastan «Oğuzname», w którym wyniosły go do roli legendarnego Bohatera. W «Oğuzname» Batur Tanrikut ukazany jest jako postrach Chin, Indii, Europy, władca całej Azji Północnej. Rzeczywiście, Batur Tanrikut w 177 roku p.n.e. najechał Azję Centralną i Zachodnią, podbił napotkane państwa i dotarł do Morza Kaspijskiego.
W dastanie «Oğuzname» napisano: «Pewnego dnia Ayhan urodziła dziecko. Urodził się syn. Miał czarne włosy, czarne brwi. Oczy — niebieskie, usta — szkarłatne. Był piękniejszy od niebiańskich hurys… Jego nogi były silne jak u byka, jego tułów był giętki jak u wilka, ramiona — jak u bawołu, pierś — jak u niedźwiedzia. Hodował konie, dosiadał je i polował. Mijały dni, mijały noce i stał się zręcznym młodzieńcem.
Pewnego razu Oguzyjski chan skierował wzrok ku niebu, wokół panowała ciemność. Nagle z nieba spadł promień. Był jaśniejszy niż dzień, jaśniejszy niż księżyc. Oguzyjski chan podszedł do niego i wewnątrz promienia ujrzał dziewczynę. Dziewczyna siedziała sama. Była bardzo piękna. Na jej czole widniał znak przypominający Gwiazdę Polarną. Była tak piękna, że gdy się śmiała, śmiało się i Błękitne Niebo. Gdy płakała, płakało i Błękitne Niebo.
Oguzyjski chan, ujrzawszy dziewczynę, stracił zmysły. Pokochał ją i pojął za żonę. Razem z nią osiągnął swoje marzenia. Dziewczyna zaszła z nim w ciążę. Mijały dni, mijały noce i urodziła trzech synów. Najstarszego nazwała Kün (Słońce), średniego – Ay (Księżyc), najmłodszego – Yultuz (Gwiazda).
Pewnego dnia Oguzyjski chan wybrał się na polowanie. Ujrzał pośrodku jeziora drzewo. Przy drzewie siedziała dziewczyna. Była bardzo piękna. Jej oczy były błękitniejsze niż niebo, włosy jak wody rzeki, zęby jak perły.
Oguzyjski chan, ujrzawszy ją, stracił zmysły. W jego sercu zapłonął ogień. Zakochał się w niej i pojął ją za żonę. Razem z nią osiągnął to, czego pragnął. Dziewczyna zaszła z nim w ciążę. Mijały dni, mijały noce i urodziła trzech synów. Najstarszego nazwała Kök (Błękit Nieba), średniego – Tag (Góra), najmłodszego – Dengiz (Morze)…»
Z powyższego wynika idealizacja i wywyższenie Oguzyjskiego chana. W dastanie „Oguzyjskie opowieści” Oguzyjskiemu chanowi rodzi się sześciu synów z dwóch żon, co pokazuje pokrewieństwo krwi Ujgurów i Oguzów z ich 24 rodami. Irański historyk Raszid ad-Din w książce „Kroniki historyczne” przytacza przypowieść „Oguzyjski chan”, w której pisze, że 24 rody oguzkie wywodzą się od sześciu synów Oguzyjskiego chana.
Pod koniec życia Oguzyjski chan usłyszał sen opowiedziany mu przez jego bardzo mądrego doradcę (Uług Türka). Pewnego razu Uług Türk ujrzał sen: przyśnił mu się złoty łuk i trzy srebrne strzały. Ten złoty łuk był naciągany od wschodu do zachodu słońca. A trzy srebrne strzały wskazywały na północ. Uług Türk, obudziwszy się, opowiedział to, co zobaczył, Oguzyjskiemu chanowi. Oguzyjski chan, opierając się na radach i życzeniach Uług Türka, które ten sformułował na podstawie interpretacji swojego snu, wysłał synów Kün, Ay, Yultuz – na Wschód, a pozostałych synów: Kök, Tag, Dengiz – na Zachód. Sześciu synów, dotarłszy do miejsc, do których zostali skierowani, ujrzało to, o czym nawet nie podejrzewali. Kün, Ay, Yultuz odkryli w drodze złoty łuk. Przywieźli ten złoty łuk ojcu – Oguzyjskiemu chanowi. Kök, Tag, Dengiz znaleźli w drodze trzy srebrne strzały (do łuku). Przywieźli trzy srebrne strzały ojcu – Oguzyjskiemu chanowi. Oguzyjski chan podzielił złoty łuk na trzy części i oddał swoim synom Kün, Ay, Yultuz. Trzy srebrne strzały rozdał synom Kök, Tag i Dengiz. (Z dastanu „Oguzyjskie opowieści”).
24 rody potomków Oguzów dzielą się na dwie duże gałęzie. Jedna nazywa się „Buz ok” (Złamany łuk). Uważa się ich za potomków trzech synów (Kün, Ay, Yultuz), między którymi Oguzyjski chan podzielił złoty łuk (łamiąc go). Pozostałe 12 rodów potomków nazywa się „Üç ok” (trzy strzały od łuku). Są to potomkowie pozostałych trzech synów (Kök, Tag, Dengiz), między którymi Oguzyjski chan rozdzielił trzy srebrne strzały.
Opierając się na informacjach z „Kronik historycznych” irańskiego historyka Raszid ad-Dina (dotyczących dastanu „Oguzyjskie opowieści”), można stwierdzić, że oguzkie gałęzie rodów – 24 nici, nazywały się następująco:
OGUZYJSKI CHAN
BUZ OK
ÜÇ OK
KÜN
AY
YULTUZ
KÖK
TAG
DENGIZ
„Buz ok” tworzyli prawe skrzydło Oguzów. „Üç ok” tworzyli lewe skrzydło Oguzów.
Te informacje dotyczyły Oguzów – największej gałęzi rodowo-plemiennej wschodnich Ujgurów i dowodzą, że wschodni Oguzowie wchodzili w skład Ujgurskiego Kaganatu.
Niektórzy znani współcześni historycy utożsamiają wspomnianego w legendzie o „Oguzyjskim chanie” ojca Oguzyjskiego chana – Karachana, z ojcem Batura Tängrikuta – Tuman Tängrikutem.
Kiedy w 840 roku wschodni Ujgurzy przenieśli się z Mongolii do Azji Środkowej, Oguzowie przenieśli się na brzegi Irtyszu, Bałchaszu i Aralu. Mahmud Kaszgari opisuje sytuację plemienną okresu wzmocnienia tych Oguzów (1040–1157) w następujący sposób: «Oguzowie to jedno z plemion tureckich. Oguzowie to Turkmeni. Dzielą się na 22 rody. Każdy ma swój znak rozpoznawczy». Mahmud Kaszgari dzieli plemię Oguzów na 22 rody. Zaznacza nazwę każdego z nich. Wspomniane przez nas powyżej 24 rody są w ogólności podobne do nazw zaproponowanych przez Mahmuda Kaszgari. Jedynym wyjątkiem jest to, że nie wspomina on nazw dwóch rodów.
Dastan «Oguzname» potwierdza pokrewieństwo i jedność pochodzenia Hunów, Ujgurów, Turków.
Jeden z naszych najstarszych bohaterskich przodków, znany w irańskich i tureckich podaniach pod imieniem Afrasijab, żyjący siedem wieków przed naszą erą, przez naszych przodków nazywany był Alp Er Tuna. Był Wielkim kaganem rozległego imperium Saków, które nasi przodkowie stworzyli na obszarach Azji Środkowej aż po Morze Czarne. To imperium Irańczycy nazywali Turan. Istniało jako państwo od siódmego wieku przed naszą erą do drugiego wieku naszej ery. Najwcześniejsze informacje o turańskim kaganie Alp Er Tunie znajdują się w znanej zaratusztriańskiej księdze «Awesta», gdzie przywódcą Turana nazwany jest Afrasijab. Wielki perski poeta Abu al-Kasim Firdausi w swoim dziele «Szahname», napisanym na rozkaz sułtana Ghaznawidów Mahmuda z Ghazni (lata panowania 997–1030), podaje szczegółowe informacje o długotrwałych i licznych wojnach szacha Iranu z kaganem Turana – Afrasijabem. Według «Słownika narzeczy tureckich» Mahmuda Kaszgari, Alp Er Tuna żył w słynącym swoim czystym powietrzem Ordukencie (Kaszgarze). W tym czasie potężne Imperium Perskie rosło w siłę. Siedem wieków przed naszą erą szach irańskiej dynastii Achemenidów (istniejącej od 700 roku do 330 roku p.n.e.) – Kajchisraw (663–584 p.n.e.), wypierając turańskiego kagana Afrasijaba, zmusił go do wycofania się na wschód, w kierunku Ałtaju. Następnie Afrasijab powrócił do zachodniej części swojego państwa i w 625 roku przed naszą erą ponownie stoczył bitwę z Irańczykami na terytorium Azerbejdżanu. Podczas jednej z bitew został zabity strzałą irańskiego wojownika.
Niezależnie od tego, czy podania o Alp Er Tunie są pochodzenia tureckiego czy irańskiego, napotykamy dwa momenty wymagające wyjaśnienia. Pierwszy dotyczy tego, czy Alp Er Tuna jest postacią historyczną, czy legendarnym bohaterem? Drugi moment dotyczy tego, czy ludy, które starożytni Grecy nazywali Scytami, Irańczycy – Sakami, należą do Turków czy do Irańczyków?
Dysponujemy faktami świadczącymi o tym, że Alp Er Tuna rzeczywiście jest naszym przodkiem. Mahmud Kaszgari w swoim «Słowniku narzeczy tureckich» w sprawie Alp Er Tuny przytacza następujące wersy poetyckie:
«Czyżby umarł Alp Er Tuna?
Nastał straszny czas,
Zemściła się na nas zła Fortuna
Rozdzierając tureckie serca».
Czy umarł kagan Afrasijab? Czy świat uwolnił się od niego? Czyżby los się na nim zemścił? Teraz z jego powodu, czując odrazę do epoki, serca się rozdzierają!
«Jak wilki ludzie zawyli w jednej chwili,
Rwali kołnierze, płacząc i krzycząc.
Zawodziły w żalu oszalałe,
Łzy przesłaniały im oczy».
Ludzie zawyli jak wilki na śmierć Afrasijaba. Zaczęli lamentować i rwać kołnierze szat.
Czasem krzyczeli, wydając dźwięki rogów, przeklinając wszystko na świecie, od łez oślepli».
W odniesieniu do dostojników, którzy przybyli na śmierć Alp Er Tuny, przytoczone są następujące wersy:
«Bekowie konie swoje zapędzili
Ta wieść zadała im tyle ran.
Twarze zmieniły się, wykrzywiły, W jednej chwili żółte stały się jak szafran».
Beki przybiegli, pognali konie. Byli przygnębieni smutkiem. Ich twarze pożółkły od żałości.
Przytoczone trzy wersety z diwanu Mahmuda Kaszgari są zachowanymi fragmentami historycznego destanu, napisanego na śmierć naszego wielkiego przodka Alp Er Tuny, żyjącego na siedem wieków przed naszą erą.
Te wersety świadczą o tym, że Alp Er Tuna był rzeczywistą postacią historyczną, wywierającą ogromny wpływ na późniejsze pokolenia i zachowaną w pamięci naszych przodków.
Po śmierci w 625 roku przed naszą erą Alp Er Tuny, państwem Turan (państwem Saków) rządzili: Amorg, Tomiris, „Szu”.
Po śmierci Kajchisrawa, jego krewny Aszag (lata panowania 584 — 555 p.n.e.) został szachem. Po nim, dynastię Achemenidów poprowadził Kajkawus (po grecku — Cyrus). Kajkawus (lata panowania 555–529 p.n.e.) dokonał najazdów na Saków, w wyniku czego udało mu się pojmać Amorga. Grecki historyk Ktezjusz (żył na 400 lat przed naszą erą) pisze, że żona Amorga — Sparetra, zebrawszy wojsko z mężczyzn i kobiet, przystąpiła do wojny z Iranem i pokonawszy Kajkawusa, uwolniła Amorga. Według przekazów Ktezjusza, Sakowie zawarli potem sojusz z Kajkawusem. Jednak Kajkawus, łamiąc układ (w 529 roku p.n.e.), wkroczył w granice Azji Centralnej. Według świadectwa Herodota (żył na 5 wieków przed naszą erą), w tym czasie Massagetami (wielkimi Sakami) dowodziła Tomiris. Podczas najazdu Kajkawusa do Azji Centralnej wkroczył on na pustynie za Amu-darią i odciął sobie drogę powrotną. Kajkawus poniósł klęskę i zginął w walce. Herodot opisuje nam tę wyprawę Kajkawusa. Swoje opisy Herodot pozostawił na podstawie podania o Tomiris. W podaniu o Tomiris mówi się, że kazała ona wrzucić głowę Kajkawusa do skórzanego worka napełnionego krwią, mówiąc: „Chciałeś krwi, napij się jej do syta”.
Wiadomo powszechnie, że Tomiris — Wielka Matka Narodów Azji Centralnej, bohaterka i patriotka, przywódczyni kobiet Turanu, była prawnuczką Alp Er Tuny. Istnieje przypuszczenie, że jej prawdziwe imię to Tomur, a starożytni greccy historycy nazywali ją Tomiris lub Tomuris. Powyżej wspominaliśmy o fragmencie destanu o Alp Er Tunie, przytoczonym w „Słowniku narzeczy tureckich”, a także o przekazach o Alp Er Tunie i jego spadkobiercach, zaczerpniętych z greckich i irańskich tradycji. Poniżej podano przykłady zaczerpnięte z kronik średniowiecznych chińskich historyków.
W 714 roku n.e. kagan jeltyriszkiego kaganatu (późniejszego wschodniotureckiego kaganatu) — Kapagan (lata panowania — 692–716), aby odebrać Beszbalyk Cesarstwu Tang, wysłał swego syna — Tonę Tekina na czele tureckiego wojska do Beszbalyku. Tona Tekin obległ miasto. Pewnego dnia, w okolicach Beszbalyku, pod murami miasta, podczas objazdu, został zabity z zasadzki przez wrogów. Turcy od tego czasu corocznie obchodzili ten dzień jako datę żałobną. To wspomnienie Tony Tekina identyfikuje się ze wspomnieniem najdawniejszego przodka Turków — Alp Er Tuny, na którego cześć dano imię księciu — Tona Tekin.
W sprawie najazdu Aleksandra Macedońskiego w 329 roku p.n.e. w granice Azji Centralnej i wysłania mu naprzeciw przez tureckiego kagana oddziału wojowników, Mahmud Kaszgari pisze: «Syn Muhammada Czakirtonga-chana — Jiza-meddin Izrail Toga Tekin opowiedział mi następujące, zasłyszane od swego ojca: «Gdy Dwurogi (Macedoński) zbliżył się do ziemi Ujgurów, turecki kagan wysłał mu naprzeciw cztery tysiące osób. Pióra ich czapek przypominały skrzydła krogulca. Umieli wypuszczać strzały równie zręcznie do przodu, jak i do tyłu. Dwurogi, ujrzawszy ich, bardzo się zadziwił».9
Ta legenda, wspomniana przez Mahmuda Kaszgari, wydaje się historycznie wiarygodna, charakteryzując okres najazdu Aleksandra Macedońskiego do Azji Centralnej.
Aleksander Macedoński w 334 roku p.n.e., na czele wojska liczącego 30 tysięcy pieszych i 5 tysięcy konnych wojowników, rozpoczął marsz na wschód. Przez dziesięć lat (od 334 do 324 roku p.n.e.)
podbił Azję Mniejszą, Syrię, Fenicję, Egipt, Iran, państwa Azji Centralnej i Indie.
Podczas jednej z wypraw (w 331 roku p.n.e.), Aleksander Macedoński całkowicie rozbił wojska irańskiego szacha Dariusza III (panował od 338 do 330 roku p.n.e.) z dynastii Achemenidów, w rejonie Gaugameli. Dariusz III uciekł na wschód. Zabił go współplemieniec Bessos (gubernator Baktrii i Sogdiany, mianowany przez Achemenidów). Bessos, uciekając do Azji Centralnej, prosił o pomoc Saków. W tym czasie u środkowoazjatyckich Saków był władca o imieniu „Szu”. U Mahmuda Kaszgari wspomina się go jako jednego ze spadkobierców kagana Tomiris, który przybrał pseudonim „Szu”. Gdy Aleksander Macedoński najechał Azję Centralną, właśnie ten turecki kagan „Szu” nie po to, by odpowiedzieć na prośbę Bessosa, ale dla zachowania własnego bezpieczeństwa, wysłał mu naprzeciw cztery tysiące ujgurskich jeźdźców. Tak czy inaczej, Sakowie ponieśli klęskę od Aleksandra i uciekli na zachód aż do brzegów Issyk-kulu i Kaszgaru. Nasi przodkowie, których zwano Sakami, po raz pierwszy przybyli na Ałtaj, na siedem wieków przed naszą erą, gdy Alp Er Tuna poniósł klęskę od Kajchisrawa. Drugie przesiedlenie nastąpiło przy najazdzie Aleksandra Macedońskiego do Azji Centralnej.
W starożytnych czasach Sakowie żyli ogólnie rzecz biorąc na zachodniej Syberii. Na dziesięć wieków przed naszą erą ulegli napaści ze strony spokrewnionych z nimi Sarmatów, żyjących na wschodzie. Wskutek tego Sakowie posunęli się na południe, w rejon północnego Nadczarnomorza. Od tego czasu część Saków uległa silnej iraizacji, choć zachowała przywiązanie do tradycji tureckich. Dziś, potomkowie jednego z najdawniejszych rodów tureckich — Jakuci, nazywają siebie „saka” (sacha). Przynależność religijna i zwyczaje Saków są podobne do huńskich i tureckich. Sakowie, podobnie jak Hunowie i Turcy, byli wyznawcami szamanizmu. Wiadomości o zwyczajach, tradycjach Saków, podawane w dziełach Herodota, w wielu punktach są podobne do wiadomości o zwyczajach i tradycjach Hunów i Turków, podawanych przez starożytnych chińskich historyków. Sakowie zajmowali się hodowlą zwierząt. Ich podstawowym pożywieniem było mięso, kumys. Oni, podobnie jak Hunowie i Turcy, używali ludzkiej czaszki jako pucharu do picia. Sakowie, podobnie jak Hunowie, Turcy i Usunowie, w razie śmierci ojca brali za żonę macochę. Oni, podobnie jak Hunowie, Turcy i Ujgurzy, jeździli konno i bardzo celnie strzelali. Hunowie, Turcy, Ujgurzy, zgodnie z szamanizmem oddawali cześć Słońcu, Księżycowi. Tak samo Sakowie. Jednak Sakowie ponad wszystko cenili bóstwo Słonecznego Nieboskłonu, a Hunowie — Księżycowego Nieboskłonu. Dlatego Hunowie rozpoczynali działania wojenne w pełnię księżyca, a gdy księżyc ubywał, wstrzymywali wojska. Ujgurzy zaś lubili dodawać do słów imienia słowa: Słońce i Księżyc. Na przykład, w okresie Kaganatu Ujgurskiego 20 pokoleń kaganów nazywało siebie Kün (Słońce), Tengride Uluk Boilmysz Kuczuk Bilge kagan, a El Tekin (lata 759–799), nazywał siebie Aj (Księżyc) Tengride Kut Bolmysz El Tutmysz Kuc Kuczuk Bilge kagan. Przytoczone przykłady świadczą o tym, że Hunowie, Turcy, Ujgurzy i Sakowie mieli bliskie korzenie w zakresie wspólnych tradycji i zwyczajów.
W historii Saków rozkwit przypada na okres siedem wieków przed naszą erą. Alp Er Tuna był ich sławnym kaganem.
Z historii wiadomo, że ród Pirałów, będący częścią Ujgurów, żyjąc w Mongolii, zmongolizował się. Dokładnie tak samo część Saków ziraizowała się. Z tego powodu, niektórzy uczeni, nie dość głęboko zgłębiwszy historię Saków, zaliczają ich do ludów irańskich. To jest nieprawidłowe i mamy następujące podstawy, by temu zaprzeczyć:
Atthalates tak pisał: «Scytowie (czyli Sakowie) i Turcy — stanowią jedną gałąź».10 (Atthalates — rzymski historyk I wieku n.e.).
Fragment z książy Turguna Almasa „Ujgurzy”
comments powered by HyperComments
