Tuwa dawna i różnorodna (Część 3)

Ismailżan Iminow

(Ciąg dalszy. Początek w nr 9-10)

A teraz wróćmy ponownie do Czadanu, gdzie 24 lipca tego roku odsłonięto pomnik wielkiego syna narodu tuwińskiego Mongusza Bujan Badyrgy. W czasach władzy radzieckiej jego imię było zakazane przez wiele dziesięcioleci, jedynie potajemnie Tuwińcy opowiadali o nim sobie nawzajem. Kim był ten człowiek? 

Założyciel tuwińskiej państwowości
Tragiczny i romantyczny los Bujan Badyrgy fascynował wielu. Urodził się 25 kwietnia 1892 roku w rodzinie zwykłego arata (hodowcy zwierząt) Mongusza Nomczuga, ale został adoptowany przez (nojona) Chajdypa (Buurul Nojan) z kozhuunu Chiemczikskiego Da-a.
1298642377_buyan-badirgiWykształcenie, arystokratyzm, talent menedżerski nojona Chajdypa odnotowywali liczni rosyjscy i europejscy podróżnicy. Niestety, władca popełnił poważny błąd polityczny; po klęsce caratu w wojnie rosyjsko-japońskiej stosunek Chajdypa do Rosji i rosyjskich osadników gwałtownie się zmienił, rozpoczęło się ich wypędzanie z zasiedziałych miejsc w Tuwie. Doszło do starć dżigitów nojona z syberyjskimi kozakami. Sybiracy odnieśli zwycięstwo, a Chajdyp, na polecenie chińskich władców, którzy flirtowali z władzami carskimi i zdradzili nojona, popełnił samobójstwo. Wtedy właśnie w 1908 roku na arenę polityczną w Tuwie wkroczył jego adoptowany 16-letni syn Bujan-Badyrgy. Ten młodzieniec posiadał bystry umysł, silną wolę, dobre maniery, atrakcyjny wygląd, talent do znajdowania wspólnego języka z różnymi ludźmi i godnego wychodzenia z najtrudniejszych sytuacji, broniąc interesów rodaków. Oczywiście, ojciec adopcyjny przygotowywał go do przyszłej skomplikowanej działalności politycznej. Bujan-Badyrgy otrzymał doskonałe wykształcenie buddyjskie i świeckie. Oprócz ojczystego, biegle władał językiem rosyjskim, chińskim, mongolskim i tybetańskim. Taki to niezwykły człowiek został tuwińskim przywódcą. Po upadku imperium Qing i rewolucji Xinhai w 1911 roku, Bujan-Badyrgy stał się aktywnym zwolennikiem zbliżenia Tuwy (Kraju Urianchajskiego) z Rosją. Tuwiński przywódca uważał, że upadek imperium Qing i powstanie Republiki Chińskiej, narodowego państwa Hanów, jest prawowitym powodem do samostanowienia jego Ojczyzny. Przypomnijmy, że w tym czasie proklamowano niepodległość Mongolii Zewnętrznej, państwa buforowego między Rosją a Chinami. Wreszcie, w 1914 roku Imperium Rosyjskie ogłosiło swój protektorat nad Krajem Urianchajskim. Oczywiście, przed tym wydarzeniem rosyjskie kierownictwo prowadziło rozmowy z Bujan-Badyrgy i zapewniło sobie jego poparcie. To wydarzenie uratowało Tuwińców przed zagładą i doprowadziło do powstania państwowości. Chcę jeszcze raz podkreślić, że w tych wydarzeniach ogromną rolę odegrał nieproporcjonalnie do wieku dalekowzroczny i mądry nojon Mongusz Bujan-Badyrgy. Wszyscy Tuwińcy, z którymi się spotkałem, jednoznacznie pozytywnie oceniają ten akt polityczny. Twierdzą, że gdyby Tuwa pozostała w składzie Chin, to nieliczni Tuwińcy, jak kropla w morzu, zniknęliby w przyszłości w miliardowych Chinach, a gdyby weszli w skład Mongolii (było niemało zwolenników i tego kroku), to utraciliby swoją przynależność etniczną, ojczysty język wśród współwyznawców z Mongolii. Protektorat przyczynił się do zachowania Tuwińców jako etnosu, ich ojczystego języka i kultury (ciekawostka, ale do dziś można spotkać Tuwińców, którzy między sobą mówią po mongolsku, słabo władając językiem ojczystym. Takich Tuwińców, a są to głównie ludzie starszego pokolenia, spotkaliśmy podczas podróży do południowo-wschodnich rejonów republiki).

Wydarzenia w Tuwie lat 1910-tych skłoniły mnie do przypomnienia historii mojego wielce doświadczonego narodu ujgurskiego (gracze byli ci sami). Po rewolucji Xinhai, wzroście ruchu narodowo-wyzwoleńczego na peryferiach byłego imperium Qing, we Wschodnim Turkiestanie (obecnie SAR ChRL) rdzenni mieszkańcy dążyli do stworzenia własnego państwa, ale władzę w Urumczi przejął dyktator, wróg ujgurskiego oświecenia Yang Zengxin. Patriotycznie nastawieni Ujgurzy wzniecili w 1912 roku powstanie w okręgu Kumulskim (wilajecie) pod przywództwem Timura Chalpy. Powstańcom udało się wyzwolić duże terytorium na wschód od Urumczi. Nie mogąc pokonać oddziałów Timura Chalpy przy użyciu broni, Yang Zengxin podstępnie zwabił w 1913 roku przywódcę powstania do Urumczi, gdzie podstępnie go zgładził. W rezultacie Wschodni Turkiestan ze swoją wielomilionową ludnością pozostał w składzie Chin. Mongołowie, Tuwińcy, Ujgurzy – sąsiednie narody, które w przeszłości łączyło bardzo wiele, była wspólna historia, ale jak różnie potoczyły się ich losy! (Oczywiście, przez analogię możemy przypomnieć sobie wydarzenia w Kazachstanie, które rozegrały się kilkadziesiąt lat wcześniej.)
Teraz powróćmy do wydarzeń w Tuwie, które rozegrały się po zwycięstwie «czerwonych» w wojnie domowej w Rosji. Nojon Bujan-Badyrgy zaczął szukać dróg zbliżenia z nową władzą, doskonale zdając sobie sprawę, że to jedyna szansa na zachowanie niezależności rodowitego ludu. 13 sierpnia 1921 roku został mianowany pierwszym przewodniczącym Rady Ministrów Ludowej Republiki Tannu-Tuwa, która właśnie powstała, wybrany Pierwszym Sekretarzem KC Tuwińskiej Partii Ludowo-Rewolucyjnej. Partia ta oficjalnie ogłosiła, że jej ideologią jest marksizm-leninizm. W tamtych latach oczywiście bolszewicka Moskwa potrzebowała autorytetu Bujan-Badyrgy. Ależ z nojona bolszewik! Doskonale zdawała sobie z tego sprawę Moskwa, oczywiście, doskonale zdawał sobie sprawę i sam były nojon. Każdego dnia, każdej godziny, minuty ryzykował. Wiedział, że w każdej chwili może zostać zgładzony, ale tuwiński przywódca do końca służył rodowitemu ludowi. W 1929 roku Mongusz Bujan-Badyrgy został aresztowany, dopiero trzy lata później, w marcu 1932 roku na posiedzeniu Politbiura KC TNRP oskarżony o «kontrrewolucyjne bandycko-rabunkowe działania» i wkrótce rozstrzelany. (W chwili śmierci miał zaledwie czterdzieści lat! Ależ to intensywne życie! Prawdziwie, człowiek słynie nie latami, a czynami, których dokonuje w imieniu swojego ludu.) Tak zakończyła się chwalebna droga wspaniałego syna starożytnej i mądrej Tuwy. Mijały lata, ale Tuwińcy pamiętali o swoim bohaterskim nojonie. Wreszcie, w 1994 roku Bujan-Badyrgy został częściowo zrehabilitowany, a ostatecznie dopiero w 2007 roku. Ta decyzja rosyjskich i tuwińskich władz wywarła ogromny wpływ na narodową świadomość ludu. Moi tuwińscy przyjaciele twierdzą, że w ostatecznej rehabilitacji nojona decydującą rolę odegrał Siergiej Szojgu. Odsłonięcie pomnika temu naprawdę wybitnemu człowiekowi w ojczyźnie nojona – w Czadanie – było wielkim wydarzeniem w życiu jego ziomków. Pierwszy pomnik Mongusza Bajan-Badyrgy został ustawiony w stolicy Tuwy – mieście Kyzył we wrześniu 2014 roku na placu przy Muzeum Narodowym, na cześć zjednoczenia Tuwy i Rosji.

Wnuk ostatniego nojona Tuwy
Spośród wielu setek ludzi, którzy byli obecni na odsłonięciu pomnika twórcy tuwińskiej państwowości w Czadanie, nie sposób było nie zauważyć krępego mężczyzny w średnim wieku. Powiedziano mi, że to wnuk słynnego nojona. Oczywiście, zapragnąłem się z nim poznać. Ale jak to zrobić? Na szczęście, zauważyłem swoją dobrą znajomą – kulturoznawczynię Ondar (Doskaar) Dolaanę.

Wnuk Nojna– Dolana, czy możesz mnie zapoznać z wnukiem Mongusza Bujan-Badyrgy? – zwróciłem się do niej.
– Oczywiście, znam go całkiem nieźle – odpowiedziała. (Tutaj, w Tuwie, wydawało mi się, że większość mieszkańców republiki zna się nawzajem.)
Dolana przedstawiła mnie wnukowi nojona:
– Władimir Kombuj-oołowicz, chcę pana zapoznać z gościem z Kazachstanu Ismaiłżanem, który przyjechał w składzie ekspedycji, aby poznać nasz region.
– Cieszę się, Ismaiłżanie, z poznania pana, gościa z bratniego kraju – powiedział i wyciągnął rękę.
– Proszę opowiedzieć o dziadku i o swojej rodzinie – zwróciłem się do niego z prośbą.
– To długa historia, ale postaram się być zwięzły. Wychowałem się w zwyczajnej rodzinie, ale w dzieciństwie moja mama Ałdyn-kuj opowiedziała mi, że jestem wnukiem ostatniego nojona i pierwszego przywódcy Tuwińskiej Republiki Ludowej Mongusza Bujan-Badyrgy. Oczywiście, mówiła to z dumą. Za mamą i ja byłem z tego dumny. Ale w tamtych latach nie wypadało o tym mówić, bo w szkolnych i uniwersyteckich podręcznikach do historii Tuwy przemilczano go lub mówiono negatywnie. JasnyIMG_7278obraz mojego wielkiego dziadka zawsze był przy mnie: w dzieciństwie, gdy uczyłem się w szkole, w młodości, gdy byłem studentem instytutu budowlanego. Ale szczególnie duch dziadka wspierał mnie na sportowym ringu, bo od wczesnego dzieciństwa, jak wielu Tuwińców, pasjonowałem się narodową walką «churesz». Gdy wychodziłem na pojedynek, zawsze mówiłem sobie: «Musisz walczyć godnie, jesteś wnukiem bohaterskiego nojona». Na początku lat 90., gdy zaczęto mówić o wielu zamkniętych tematach z naszej historii, dziennikarze odszukali moją mamę i zaczęli ją natarczywie wypytywać o ojca, mojego dziadka Bujan-Badyrgy. W jednej chwili stała się znana całej Tuwie. Mama odeszła z życia szczęśliwa, bo przywrócono dobre imię jej ojcu… Wierzcie, nie chodziło tylko o to, że był znanym działaczem politycznym. Dla niej był przede wszystkim ukochanym tatą, którego prawie nie pamiętała…
A teraz o sobie. Mam czworo dzieci: dwóch synów i dwie córki, rosną wnuki. Pracuję jako dyrektor domu opieki dla weteranów. Nie zapominam też o swoim ulubionym hobby – walce, jestem jednym z organizatorów zawodów w tej dyscyplinie w republice. W ostatnich latach koledzy-sportowcy wybrali mnie na zastępcę przewodniczącego republikańskiej federacji narodowej walki «churesz», jestem głównym sędzią w tej dyscyplinie w Tuwie. Pan pewnie widział mnie niedawno na stadionie. (Oczywiście, przypomniałem go sobie: szedł na czele kolumny zapaśników na stadionie, wykonywał z nimi taniec orła, a potem sędziował ich pojedynki. Wszystko to widziałem.)
Jestem wdzięczny również Głowie Republiki Tuwy Szołbanowi Kara-oołowi, to właśnie on swoim dekretem ostatecznie przywrócił dobre imię mojemu dziadkowi.

Trochę z historii Tuwińskiej Republiki Ludowej
Nie tylko smutny los mądrego Mongusza Bujan-Badyrgy związany jest z tą częściowo uznaną Tuwińską Republiką Ludową, ale przede wszystkim prawie ćwierć wieku tuwińska grupa etniczna żyła w tym państwie, dlatego chcę trochę opowiedzieć o niemal zapomnianym kraju wolnościowego bratniego ludu. Republika ta istniała od 1921 do 1944 roku (w latach 1921–1926 oficjalnie nazywała się Tannu-Tuwa). Przez wszystkie te lata Chiny uważały Tuwę za część swojego terytorium, większość krajów świata, ku największemu żalowi, nie uznawała suwerenności TRL (niepodległość TRL uznał tylko Związek Radziecki i Mongolska Republika Ludowa), ale de facto państwo istniało. TRL powstała na terytorium byłego protektoratu Imperium Rosyjskiego Kraju Urianchajskiego po rewolucji październikowej. W kraju w tym czasie powstały rady, gdzie w kierownictwie głównie zasiadali bolszewicy. Nie ominęła wojny domowej i Tuwy. W lipcu 1918 roku region został zajęty przez wojska «białych» pod dowództwem admirała Kołczaka, dopiero rok później, w lipcu 1919 roku, władza radziecka w Tuwie została przywrócona. W połowie 1921 roku tuwińscy rewolucjoniści, wspierani przez Radziecką Rosję, podjęli decyzję o proklamacji narodowego suwerenności. 13-16 sierpnia 1921 roku obradował Wszechtuwiński Ustawodawczy Churał (zjazd), który przyjął rezolucję, gdzie napisano: «Ludowa Republika Tannu-Tuwa jest wolnym, od nikogo niezależnym w swoich sprawach wewnętrznych państwem wolnego ludu, w stosunkach międzynarodowych zaś działa pod opieką RFSRR». 14 sierpnia 1921 roku została proklamowana niepodległość republiki, przyjęto pierwszą konstytucję. Stolicą Ludowej Republiki Tanu-Tuwa zostało miasto Chem-Beldyr (w przeszłości – Biełocarsk, obecnie – Kyzył). Niestety, lata niepodległości – to złożony i sprzeczny czas w historii pokrewnego ludu (w takich przypadkach musimy mówić prawdę, jakkolwiek gorzka by ona nie była). Smutne, ale w Tuwie pod wpływem Związku Radzieckiego były i represje, zniszczono wielu przywódców, przedstawicieli narodowej inteligencji, zabito lub aresztowano większość lamów i szamanów. Ale jednocześnie otwarto szkoły, zbudowano szpitale, wielu tuwińskich chłopców i dziewcząt zdobyło wykształcenie w najlepszych uczelniach ZSRR, liczba ludności republiki zaczęła gwałtownie rosnąć.
Natychmiast po rozpoczęciu Wielkiej Wojny Ojczyźnianej, Tuwa wszelkimi siłami i środkami wsparła walkę radzieckiego ludu z faszystowskimi Niemcami. 25 czerwca 1941 roku Tuwińska Republika Ludowa wypowiedziała wojnę Niemcom, bezinteresownie przekazała ZSRR swoje złote rezerwy (około 30 mln rubli). Tuwińska Republika Ludowa dostarczyła na potrzeby Armii Czerwonej 50 tys. koni, setki ton mięsa, 52 tys. par nart, 12 tys. kożuchów, 15 tys. par walonek. W kraju utworzono Fundusz Pomocy Armii Czerwonej, rozpoczęły się dobrowolne datki, za te środki zakupiono dziesiątki samolotów i czołgów. Od 1942 roku tysiące tuwińskich ochotników przyszło z pomocą przyjaznemu radzieckiemu ludowi i wzięło udział w wojnie. Wśród nich byli Bohaterowie Związku Radzieckiego, wielu tuwińskich frontowców zostało odznaczonych orderami i medalami ZSRR.
17 sierpnia 1944 roku 7. sesja Małego Churału (parlamentu) TRL przyjęła deklarację o włączeniu kraju do ZSRR. Prezydium Rady Najwyższej ZSRR 14 października zadośćuczyniło petycji parlamentu Tuwy. Region został przyjęty do składu RFSRR na prawach obwodu autonomicznego. 10 października 1961 roku obwód autonomiczny został przekształcony w Tuwińską Autonomiczną Socjalistyczną Republikę Radziecką (TASRR).
Dlaczego właśnie w 1944 roku Stalin podjął decyzję o włączeniu Tuwy do ZSRR? Myślę, po pierwsze, decyzja ta zbiegła się z pragnieniem większości tuwińskiego ludu. Po drugie, w tamtym roku już ostatecznie było wiadomo, że jednym z głównych zwycięzców w II wojnie światowej będzie ZSRR. Do tego czasu wielkie mocarstwa, sojusznicy z koalicji antyhitlerowskiej, w tym Chiny, już nie sprzeciwiały się przyłączeniu Tuwy do Związku Radzieckiego. Społeczność międzynarodowa uznała to historyczne wydarzenie w losie przyjaznego tuwińskiego ludu.
Ponownie w pamięci wypływają momenty z historii rodowitego ludu ujgurskiego tego okresu. W 1944 roku w Kuldży, przy wsparciu ZSRR, została proklamowana Wschodnioturkiestańska Republika, która walczyła z Kuomintangowskimi Chinami. Po zakończeniu wojny domowej w Chinach i zwycięstwie komunistów w Pekinie, kierownictwo republiki w 1949 roku tajemniczo zginęło, a region ponownie znalazł się w łonie Chin. Ludy braterskie, ale różne losy.
W 1945 roku historyczne wydarzenie miało miejsce również w historii ludu mongolskiego: Chiny i społeczność międzynarodowa uznały niepodległość Mongolskiej Republiki Ludowej (Mongolii Zewnętrznej).
Chcę opowiedzieć o rozmowach z moimi przyjaciółmi z Tuwy. Historyk Démir Tulusz (jeszcze o nim opowiem), który jest zafascynowany historią rodzinnych stron, powiedział mi raz żartobliwie: 'Najwyraźniej Tuwa jest jedyną republiką, która wypowiedziawszy wojnę Niemcom, nigdy nie podpisała z nimi traktatu pokojowego i do dziś pozostaje z nimi w stanie wojny'. Inna moja dobra znajoma, Aida Artyna, która niedługo przed spotkaniem z nami odwiedziła Mongolię, oświadczyła mi: 'Jakie to szczęście, że Tuwa w 1944 roku weszła w skład Rosji…'.

Znów o pięknej ziemi Tuwy i wspaniałych rzekach
Tuwa jest niezmierzona. Przejechałem setki kilometrów po jej ziemi, ale zawsze zadziwiała mnie swoją zadziwiającą i różnorodną przyrodą, niepowtarzalnym pięknem. Kierowaliśmy się w zachodnie rejony republiki. Chciwie patrzyłem przez okno samochodu: widziałem stepowe, a nawet półpustynne tereny, ale moje oczy częściej zatrzymywały się na Ojcu Jeniseju, który szerokim pasem płynął przez Tuwę. Na brzegach wielkiej rzeki rosły drzewa: świerki, sosny, spotykało się też gąszcze brzozowe. Brzoza to zadziwiająco piękne drzewo. Rośnie także w mojej Ojczyźnie, na południowym wschodzie Kazachstanu, spotykałem je też w parkach, skwerach w starożytnej stolicy Ujgurów – Kaszgarze. Ale z jakiegoś powodu na słowo 'brzoza' przypominam sobie Sergiusza Jesienina, Riazańszczyznę, wiersze wielkiego rosyjskiego poety poświęcone rodzinnym stronom, brzozie. Oczywiście, każdy człowiek ma swoją brzozę, którą wiąże, przede wszystkim, z małą Ojczyzną. Tuwińska brzoza to szczególny podgatunek tego drzewa, który wytrzymuje srogie syberyjskie mrozy.

A teraz wróćmy do pięknej rzeki. Nasycić się pięknem potężnego Jeniseju było nie możliwe. Oczywiście, nie bez powodu Tuwińcy nazywają go Uług-Chem – wielką rzeką, wielkim Jenisejem. W Tuwie uważa się, że zachodnie rejony w republice są najbardziej zamieszkałe, gdzie jest niemało niewielkich miejscowości.

Tutaj poznałem też inną zadziwiającą rzekę – Chemczik. Długość rzeki według syberyjskich miar niewielka – 320 kilometrów, bierze swój początek ze wschodniego zbocza grzbietu Kozier ze szczytu o wysokości 3112 metrów, który należy do systemu grzbietu Szapszalskiego. Chemczik wąskim pasem ciągnie się między górami Zachodniego Sajanu z północy i Zachodniego Tannu-Oła z południa, z tych gór zbiera ze źródeł i lodowców swoje wzburzone wody. Na rzece, gdzie po obu brzegach niemało głazów i kamieni, wiele jest progów i wodospadów. Nie bez powodu miłośnicy ekstremalnych wrażeń z przyjemnością pokonują te przeszkody na łodziach. Wiadomo, że wśród nich był też Prezydent Rosji W. W. Putin. W dolnych odcinkach Chemczika, w półpustynnej i stepowej kotlinie, rzadko spadają opady, dlatego rzeka jest żywicielką regionu. Po brzegach rwącej rzeki, poza głazami, zauważyliśmy pasy leśne, gdzie głównie rosną topole, modrzewie i różne krzewy. W dorzeczu rzeki Chemczik od wieków budowano miasta i osady.

Skarbice Doliny Królów Tuwy
Przejeżdżając wiele kilometrów po starożytnej ziemi pięknej Tuwy, zwróciłem uwagę, że w wielu miejscach pracują ekspedycje archeologiczne. W ich skład wchodzą badacze nie tylko z Tuwy, ale i z innych regionów Federacji Rosyjskiej, a nawet z zagranicy. Dlaczego jest ich tak wielu na tuwińskiej ziemi? Tutaj, w geograficznym centrum Azji, na żyznej ziemi od starożytności żyły plemiona, które pozostawiły ogromny ślad w historii ludzkości. Archeolodzy znajdują tutaj zabytki neolitu, epoki kamienia i brązu. Ale chcę trochę opowiedzieć o zabytkach czasów scytyjskich, których większość znajduje się w Dolinie Królów Tuwy, gdzie odkryto słynne kurhany Arżan. Te znaleziska są główną ozdobą Narodowego Muzeum Republiki Tuwy. Archeolodzy w Dolinie Królów obecnie rozkopują inne kurhany, są przekonani, że czekają ich nowe odkrycia.
W tłumaczeniu z tuwińskiego 'arżan' – źródło lecznicze. Przy źródłach leczniczych, w dolinie niewielkiej rzeki Ujuk, historycy odkryli masowe pochówki ludzi i koni z IX-VIII wieku przed naszą erą. Znaleziska, znane jako Arżan, zostały zbadane w latach 70. XX wieku. Pomimo tego, że odkryty kurhan został ograbiony w starożytności, naukowcom udało się znaleźć i zbadać prawie wszystkie główne obrazy kształtującego się 'stylu zwierzęcego', który odzwierciedlał światopogląd 'wczesnych koczowników'. Ten kurhan został wykopany w latach 1971–1974 przez ekspedycję archeologiczną M. Ch. Mannaja-ooła i M. P. Griaznowa.
Wiele wieków historycy spierają się o pochodzenie Scytów. Przypomnijmy przypuszczenie starożytnego greckiego historyka Herodota, który uważał, że Scytowie byli Azjatami ze względu na swoje pochodzenie. Większość specjalistów uważała, że ojczyzną Scytów jest region Morza Czarnego. Oczywiście, żyli i koczowali w tym regionie. Wiadomo, że głównym znakiem rozpoznawczym tej kultury jest 'styl zwierzęcy' ozdób. Znaleziska kurhanu Arżan-2, wykopanego w latach 1998–2004 przez rosyjsko-niemiecką ekspedycję pod kierownictwem K. W. Czugunowa, G. Parcingera i Naglera, datowane są na VIII–VII wiek p.n.e. Różnicę kultury scytyjskiej określa nie tylko 'styl zwierzęcy', ale i broń, uprząż końska. Wszystko to znaleziono w kurhanie Arżan-2. W tym kurhanie spoczywały szczątki scytyjskiego wodza z VII wieku p.n.e., znaleziono ponad 20 kilogramów złotych przedmiotów użytkowych i kultowych, wykonanych w 'stylu zwierzęcym'. Przedmioty zostały wykonane przez mistrzów najwyższego poziomu. W VIII–VII wieku p.n.e. Scytowie jeszcze nie zamieszkiwali regionu Morza Czarnego, a więc przenieśli się tam później z Azji Centralnej. W kurhanie znaleziono ludzi rasy europoidalnej, najwyraźniej mówili oni językiem z grupy irańskiej. Ale myślę, że nie oznacza to, że współcześni Tuwińczycy nie są ich potomkami, jak uważają niektórzy historycy. Wiadomo, że w wielotysiącletniej historii ludzkości, wszystkie ludy mieszały się. Nawet jeśli turkojęzyczni przodkowie współczesnych Tuwińczyków przybyli do geograficznego centrum Azji później, zmieszali się z tymi ludźmi, którzy już tam żyli.

Chłopiec (część 3)Ze skarbami z Doliny Królów zapoznałem się w Narodowym Muzeum, gdzie znajdują się w oddzielnym dziale. Dlatego chcę opowiedzieć o niektórych eksponatach. Niemożliwe jest wyróżnić coś jednego z zobaczonego, tutaj wszystko jest unikatowe. Zadziwił mnie grzywny – symbol władzy, który, najwyraźniej, król zakładał na szyję. Ten grzywny nie ma odpowiedników na świecie. Na jego powierzchni przedstawione są zwierzęta, które do dziś zamieszkują Tuwe. Oczywiście, nie mniej cieszy oko pektorał – ozdoba królowej. Mnie najbardziej zadziwiła szpilka królowej z głowicą w postaci stojącego na palcach jelenia z płomienistymi rogami. Nie można też zapomnieć o głowicy nakrycia głowy króla w postaci jelenia, blasze królowej w postaci konia z rzeźbioną grzywą. Powtarzam, że trudno wyróżnić coś jednego, tutaj wszystko jest ciekawe. Oczywiście, w te dawne surowe wieki szczególnie ceniono broń białą. W kurhanie spoczywały noże i akinakes (krótki miecz) króla. Jeszcze raz chcę podkreślić, że wszystkie znaleziska zostały wykonane przez wspaniałych mistrzów w tradycyjnym scytyjskim stylu.

Démir – potomek Scytów i Ujgurów
Od razu zwróciłem uwagę na tego młodego człowieka (pierwszy raz zauważyłem go w Narodowym Muzeum). Był smukły, wysokiego wzrostu, o regularnych rysach twarzy, z piwnymi oczami, niewielkim wąsikiem, bródką i warkoczem na głowie. Czuło się, że Démir poważnie uprawia sport. Różnił się znacznie od innych swoich rodaków.

Demir Tulusz (część 3)W nim była szczególna inteligencja, która, najwyraźniej, przeszła na niego od jego mądrych przodków. Nigdy nie mówił głośno, zwróciłem uwagę, że niektórzy moi towarzysze z ekspedycji zachowywali się inaczej w jego obecności. Przedstawiła nam go Mira Artyna, powiedziała:

– Po zachodnich rejonach Tuwy będzie was towarzyszył historyk Démir Tulusz, jest on specjalistą od starożytnych grodzisk na terytorium naszej republiki, ma też prace poświęcone ujgurskiemu okresowi w naszej historii. Démir z radością zgodził się przebywać razem z wami w tym regionie Republiki Tuwy. Jest naukowcem z Bożej łaski i lepiej ode mnie zaznajomi was z historią naszego kraju.

– Cieszymy się ze znajomości z tobą, Démir – powiedzieliśmy.
Démir uśmiechnął się, ale nic nie powiedział. Chcę podkreślić, że podczas naszego pobytu w republice, praktycznie wszyscy Tuwińczycy witają nas jak bliskich krewnych. Ciągle podkreślali, że Tuwińczycy, Ujgurowie i Kazachowie – przedstawiciele narodów braterskich. Sukces naszej ekspedycji był związany, przede wszystkim, z pomocą kilku osób, z którymi spotkaliśmy się w Tuwie. Jednym z pierwszych wśród nich chcę nazwać Démira. Podczas naszego pobytu w kraju znalazłem z nim wspólny język, pokochałem jak młodszego brata. Młody człowiek nie tylko znakomicie znał historię rodzinnej republiki, ale i chętnie, szczodrze dzielił się swoją wiedzą z nami. Uwierzcie, to rzadki dar. (Swoją wiedzą Démir dzielił się nie tylko w drodze, ale i po trudnym dniu, wyczerpującej drodze, kiedy przychodził do mnie do hotelu i długo po północy odpowiadał na moje liczne pytania.) Nie sposób było nie zauważyć jego synowskiej miłości do rodzinnej ziemi, jej ludu i przyrody. Wiele godzin spędziliśmy razem, opowiadał mi ciekawie i pasjonująco o swojej Ojczyźnie. Wydawało mi się, że wie o niej wszystko, o niektórych faktach mówił ze smutkiem, a o innych – z humorem. W te dni, kiedy był razem z nami, szczerze się do niego przywiązałem, a teraz u siebie w domu tęsknię za nim. Mam nadzieję, że dobry i wyrozumiały czytelnik wybaczy mi, że ja, wyprzedzając czas, opowiem mu o ostatnich minutach przed naszym z Démirem rozstaniem. Powiedziałem wtedy historykowi:
– Démir, nie jesteś podobny do innych Tuwińczyków.
– Jestem potomkiem Scytów i Ujgurów. Mój ojciec twierdził, że jego przodkowie to Scytowie, a moja mama pochodzi z rodu Ondarów lub Ujgurów-Ondarów.
– A więc jesteś mi nie obcy, skoro twoja mama jest Ondar, chociaż wszyscy Tuwińczycy są moimi krewnymi, niezależnie od rodu – powiedziałem wtedy braciszku.

Starożytne ujgurskie grodziska na terytorium Tuwy
Znany radziecki historyk Leonid Kyzłasow pisał: «Ujgurzy to jeden z najstarszych ludów tureckojęzycznych Azji Środkowej, wywodzący się z grupy „tele”. Odegrali ważną rolę nie tylko w politycznej, ale i etnicznej historii ludów Azji Środkowej i południowej Syberii. Byli „odważni i silni”, biegli w „jeździe konnej i strzelaniu z łuku”, jeździli na wozach z wysokimi kołami… Powstanie w Azji Środkowej potężnego Kaganatu Ujgurskiego (745–840) było wynikiem wzrostu znaczenia plemion tele (tokuz-oguzów), wśród których dominującą pozycję w tym czasie zajmowali Ujgurzy».

Starożytne miasto Bażyn-Ałaak2Władcę, który poprowadził walkę o utworzenie państwa starożytnych Ujgurów, nazywano Alp Kutlug Bilge Kül-kagan (Külüg Bojla), pochodził z ujgurskiego rodu Jagłakar. Już w tamtych latach terytorium państwa rozciągało się od Ałtaju po współczesną Mandżurię. Jednak szczególnej świetności kaganat osiągnął za panowania Mojun-czura (Bajan-czor), który rządził pod imieniem Eletmisz Bilge-kagan (746–759). Ten kagan był nie tylko utalentowanym dowódcą, ale i subtelnym dyplomatą. Kagan wykorzystał fakt, że na terytorium Chin dynastii Tang szalało powstanie chłopskie, na czele którego stał generał pochodzenia sogdyjskiego, An Lu-szan. Ujgurski kagan pomógł chińskiemu cesarzowi stłumić powstanie. W rezultacie cesarz zmuszony był oddać mu za żonę swoją córkę, oficjalnie uznać niepodległość Kaganatu Ujgurskiego i obdarować jego władcę wspaniałymi tytułami.
Terytorium współczesnej Tuwy weszło w skład Kaganatu Ujgurskiego w latach 750–751. Wynika to z napisu na kamiennej steli, wystawionej na cześć Eletmisz Bilge-kagana w 758 roku na brzegu rzeki Selengi. Tuwa, wraz z ziemiami obecnej północno-zachodniej Mongolii, stała się strategicznie ważnym regionem, który zabezpieczył państwo Ujgurów przed najazdami wrogich plemion. Właśnie w tym czasie zbudowano twierdzę Por-Bażyn, do tej ciekawej opowieści jeszcze wrócimy, gdy odwiedzimy gliniany zamek, a teraz chcemy porozmawiać o innych starożytnych ujgurskich grodach w Tuwie.
Okres ujgurski w historii Tuwy trwał od 750 do 840 roku. Świadkami tego okresu są znaleziska archeologiczne. Historyk Leonid Kyzłasow pisał: «W okresie ujgurskim w Tuwie po raz pierwszy pojawiają się monumentalne budowle architektoniczne: grody otoczone murami obronnymi i zamki. Obecnie znanych jest 17 grodów i jeden punkt obserwacyjny, zbudowany przez Ujgurów. Wszystkie grody mają kształt czworoboku z cegły suszonej lub glinianych ścian. Ściany te są dość potężne i często dobrze zachowane. Niektóre z nich mają pozostałości wież obronnych, umieszczonych na rogach i przy obu bramach. Na zewnątrz wszystkie twierdze były otoczone głębokimi fosami, pierwotnie wypełnionymi wodą, a tylko do bram prowadziły proste wjazdy. Rozmiary wewnętrznej powierzchni grodów są różne – od 0,6 do 5 ha». Co ciekawe, starożytne zabytki ujgurskie znajdują się głównie w dolinie rzeki Chemczik. (Nie przypadkiem, oczywiście, że obecnie w tym rejonie mieszkają głównie Tuwińcy z rodu Ondar.)
Historyk Demir Tułusz, który przez wiele lat badał starożytne grody na swojej rodzinnej ziemi, zabrał nas do grodu

Miasto Bażyn Ałaak-2 (część 3)Bażyn-Ałak-2. (Oczywiście, istniał gród Bażyn-Ałak. Czym jest ten gród i gdzie się teraz znajduje? Został odkryty w 1957 roku i wykopany w 1958 roku przez S. I. Wajnsztejna. Zabytek był badany przez 2 i 1 oddział Ekspedycji Sajańsko-Tuwinskiej. Twierdza niestety później została zalana i obecnie znajduje się na dnie Zbiornika Sajańsko-Suszeńskiego.)

A teraz wróćmy do Bażyn-Ałak-2, gród znajduje się na skraju wsi o tej samej nazwie w rejonie Dzuun-Chem, niedaleko brzegu rzeki Czadan, na skraju lasu. Tylko przy uważnym spojrzeniu można było zauważyć ruiny starożytnego miasta. Przez gród, który zarósł trawą, przebiega kilka ścieżek, po których chodzą współcześni mieszkańcy sąsiedniej wsi. Tutaj, najwyraźniej, pasą się również zwierzęta domowe: zauważyliśmy owcze i krowie odchody.
A teraz posłuchajmy naszego przyjaciela, historyka Demira:
– Średniowieczne grody, niestety, są słabo zbadane, podobnie jak zabytki archeologiczne na terytorium Tuwy. Archeolodzy odkryli 18 grodów i 2 punkty obserwacyjne. (Prawdopodobnie jeden gród i jeden punkt obserwacyjny zostały znalezione już po L. Kyzłasowie.) Naukowcy S. W. Kisielew, S. I. Wajnsztejn, L. R. Kyzłasow, A. J. Szczetienko uważają, że te średniowieczne twierdze powstały w okresie, gdy na terytorium współczesnej Tuwy dominował Kaganat Ujgurski. Pomimo że te zabytki badali liczni naukowcy, pozostało wiele pytań. Wynika to z faktu, że prawie nie odkryto zabytków warstwy kulturowej, ceramiki, której badanie pozwala określić czas jej powstania.
– Demir, a jakie ekspedycje badały te grody? – zapytałem naukowca.
– Przez wiele lat starożytne grody były badane w wyniku prac Ekspedycji Sajańsko-Ałtajskiej Instytutu Historii Materialnej Kultury Akademii Nauk ZSRR, Ekspedycji Sajańsko-Tuwinskiej Akademii Nauk ZSRR.
– A po co budowano grody?
– Starożytne grody ujgurskie to twierdze zbudowane dla ochrony granic państwa przed najazdami starożytnych Kirgizów i ich sojuszników, którzy żyli, koczowali w Kotlinie Minusińskiej. Nie przypadkiem twierdze zbudowano w dorzeczu rzeki Chemczik i na lewym brzegu rzeki Jenisej. W twierdzach podczas najazdów wrogów chronili się nie tylko ludzie, ale i bydło.
– Demir, opowiedz o grodzie Bażyn-Ałak-2, w którym teraz się znajdujemy.
– Bażyn-Ałak-2 jest największym zabytkiem wojskowo-inżynieryjnym okresu ujgurskiego w historii Tuwy. Jego długość wynosi 375 metrów, szerokość 538 metrów, powierzchnia 18,2 hektara. Podejdźmy do północno-zachodniej części grodu. (Podeszliśmy tu powoli.) Zwróćcie uwagę, że znajduje się tu sześć par długich wałów ziemnych, które są połączone w trzy równoległe grupy, każdy wał ma podłużne zagłębienia w środku. Czas podejść też do środka grodu. Tutaj widzimy małe wzgórki i zagłębienia. To pozostałości domu z płyt kamiennych z paleniskiem na glinianej podłodze. Archeolodzy odkryli tutaj niewielką ilość ceramiki, dzięki której doprecyzowaliśmy czas budowy Bażyn-Ałak-2.

Cielęta na skraju lasu

***

Demir zakończył swoją opowieść, a ja jeszcze długo wędrowałem po ruinach starożytnej twierdzy, oglądając pozostałości starożytnego grodu, który wznieśli wiele wieków temu moi dalecy przodkowie. Podszedłem też do skraju lasu, gdzie spokojnie pasły się cielęta, sfotografowałem je, zauważyłem też chłopców, którzy niedaleko stąd hałaśliwie się bawili. Oczywiście, w tych odległych latach, gdy kwitł Kaganat Ujgurski, na tym miejscu również pasły się cielęta, a obok bawili się chłopcy…
Nasza ekspedycja opuszczała gród, a ja po raz ostatni uważnie obejrzałem Bażyn-Ałak-2 i zrozumiałem, że jeśli państwo nie podejmie pilnych środków dla jego ochrony, to za kilka lat zniknie bez śladu. Zniknie gród, który stał ponad 1200 lat…

Ruiny twierdzy Bałgasz-Bażyn

Miasto Bałgasz Bażyn (część 3)Podjechaliśmy do niewielkiej wsi Bora-Tajga, gdzie znajduje się starożytny ujgurski gród Bałgasz-Bażyn. Oczywiście, towarzyszył nam historyk Demir Tułusz. Zauważyliśmy, że na większej części terytorium starożytnej twierdzy stoją prywatne domy, budynki gospodarcze, zagrody. Przez gród przebiega szosa, jest droga gruntowa i ścieżki dla pieszych. Niestety, południowa część grodu jest całkowicie zniszczona przez zabudowania mieszkalne i gospodarcze, a w zachodniej części można z trudem dostrzec dwa małe fragmenty. We wschodniej części martwej twierdzy znajduje się odcinek o długości 110 metrów. Tylko północna ściana, o długości 340 metrów, jest dość dobrze zachowana. Wysokość ściany wynosi 2-2,5 metra, szerokość od 2 do 6 metrów. Oczywiście, w środku północnej ściany znajdowały się bramy. Za murami grodu rozciągają się fosy (szerokość 2-3 metry, głębokość 30 centymetrów). W południowo-wschodniej części twierdzy zobaczyliśmy ruiny dwóch budowli, prawdopodobnie były to wieże obronne.
I tu długo przebywaliśmy, ja jeszcze długo spacerowałem po twierdzy: wdrapałem się na północną ścianę grodu, z przyjemnością, jak chłopiec, przeszedłem się po niej. Zszedłem, podszedłem do południowo-wschodniej strony Bałgasz-Bażyna, gdzie były pozostałości wież, uważnie je obejrzałem.
Wyjeżdżaliśmy, a mury tego grodziska pozostawiły w nas ciężkie wrażenie. Oczywiście zdawałem sobie sprawę, że i Bałgasz-Bażyn może w najbliższych latach zniknąć, jeśli państwo nie podejmie radykalnych kroków w celu jego ochrony.

Spotkanie z „Czyngis-chanem”, czyli w gościnie u Kży-Kożee

Kamienna rzeźba - Kiży-Kożee (Czyngis-chan)Nasza ekspedycja jechała do słynnej kamiennej rzeźby starożytnego wojownika, znanej nie tylko w Tuwie, ale i daleko poza jej granicami. Słyszałem o niej, czytałem i u siebie w Ojczyźnie, w Kazachstanie. Oczywiście na starożytnej tuwińskiej ziemi jest wiele zabytków historycznych, ale Demir przywiózł nas do kamiennego posągu Kży-Kożee, z którego nasz przyjaciel jest bardzo dumny. Starożytna rzeźba znajduje się niedaleko wsi Biżyktig-Chaja w rejonie Barun-Chiemczickim. I oto dojechaliśmy do miejsca, gdzie znajdował się pomnik, było ono ogrodzone. Ze wzruszeniem przekroczyłem próg, schylając głowę przez niską furtkę, zrozumiałem, że można tu wejść tylko, głęboko się pochylając. Od razu zrozumiałem, że kamiennej rzeźbie oddają cześć miejscowi. Było tu bardzo czysto, przy starożytnym pomniku były resztki jedzenia, papierosy, które najwyraźniej były przeznaczone dla ducha wojownika, na patyczkach były przywiązane liczne skrawki czystej białej lub kolorowej (ale nie czarnej) tkaniny, którą Tuwińcy nazywają „czałama”. Zauważyłem też ogień, który powoli przygasał, wydając przyjemną woń.

W gościnie u Czyngis-chanaA oto i kamienny wojownik, którego ludzie od kilku wieków nazywają Czyngis-chanem. Dlaczego? Najwyraźniej posąg tego potężnego koczownika o męskiej i szerokiej twarzy, z dużymi wąsami, stworzony przez wspaniałego mistrza z czerwonego granitu, uderzał niezwykle silną energią, która emanowała z rzeźby. Oczywiście, ta rzeźba nie ma nic wspólnego z wielkim wodzem, a została stworzona na kilka wieków przed nim, ale Tuwińcy tego starożytnego wojownika o surowej i stanowczej twarzy, z wojskową postawą, później zaczęli utożsamiać ze słynnym chanem. Na bezkresnych tuwińskich przestrzeniach i w górskich dolinach jest około dwustu podobnych rzeźb, ale ta zachowała się doskonale.

Badacz Demir Tułusz rozpoczął swoją opowieść:
– Ta rzeźba jest datowana na VI-IX wiek, ale uważam, że należy ona do ujgurskiego okresu naszej historii i została stworzona przez ujgurskich mistrzów. Dlaczego? Po pierwsze, posąg przedstawiony jest z dzbanem, co jest charakterystyczne dla starożytnych rzeźb ujgurskich. Po drugie, jestem przekonany, że nie przypadkiem niedaleko stąd znajduje się ujgurskie grodzisko Elde-Keżyg. (Ale, niestety, teraz prawie nie da się tam dotrzeć, trudno przeprawić się przez rzekę.)
– A czy są w okolicy, Demirze, podobne zabytki z okresu Turkuckiego Kaganatu? – zapytałem historyka.
– Tak, są. Niedaleko stąd znajduje się staroturkuckie cmentarzysko, w którym znaleziono podobne posągi, ale one są bez dzbanów. I głowy rzeźb są odrąbane. Najwyraźniej zdobywcy tych ziem (Ujgurzy – I. I.), którzy przybyli tu później, zniszczyli kulturowe, duchowe wartości poprzedniego ludu.

Rodzina Mongusz ze wsi Chorom-Dag
Niedaleko ogrodzenia, gdzie znajdowała się granitowa rzeźba, ludzie postawili długi stół i, najwyraźniej oddawszy cześć kamiennemu wojownikowi, długo tu siedzieli. I tym razem zauważyłem młodego mężczyznę i kobietę. Podszedłem do nich, przedstawiłem się i poznałem.

– Nazywam się Ertine, a żonę Salban, a nasze nazwisko, jak u wielu moich rodaków – Mongusz. Przyjechaliśmy ze wsi Chorom-Dag, aby wyrazić szacunek duchom.

IMG_7228– Pewnie to wy rozpaliliście małe ognisko obok rzeźby? Po co to zrobiliście?
– To my wykonaliśmy starodawny szamański obrzęd „san sałyr”, ofiarowanie „białego” pożywienia naszym przodkom – powiedziała Salban.
– Proszę opowiedzcie o tym obrzędzie. Bardzo mnie to interesuje.
– Dobrze, słuchajcie. My, Tuwińcy, przyjeżdżamy w takie miejsca, aby udobruchać duchy i prosić je o coś dla siebie lub rodziny. W tym celu przywozimy „białe” pożywienie, gałązki jałowca, rozpalamy z nich małe ognisko.
– Jakie pożywienie należy do „białego”?
– To twaróg, śmietana, prażona mąka pszenna, proso. Rozkładamy te produkty na gałązkach jałowca, polewamy olejem roślinnym i podpalamy. Przy tym modlimy się i prosimy z całego serca duchy, aby spełniły naszą prośbę.
– A ile macie dzieci?
– Jednego syna, nazywa się Czojgan, jest gdzieś tutaj – powiedziała kobieta. – O, on się bawi i biega po stepie.
Zauważyłem sympatycznego, schludnie ubranego chłopca, lat około 9-10, który gonił za motylami i ważkami.
Салбан поблагодариła mnie za rozmowę, zawołała syna. Wszyscy troje pożegnali się z nami i odjechali samochodem. Z jakiegoś powodu długo patrzyłem za nimi i pomyślałem: w tuwińskich rodzinach zwykle powinno być co najmniej troje dzieci, a oni mają jednego syna, młodzi rodzice, prawdopodobnie przyjechali tutaj, aby prosić duchy o więcej potomków. Z całego serca życzyłem Ertynie i Salban, aby ich pragnienie się spełniło…

(Ciąg dalszy nastąpi)

Bez nazwy-2
komentarze obsługiwane przez HyperComments