TUWA STAROŻYTNA I RÓŻNORODNA (CZĘŚĆ 5)

Ismailżan Iminow

(Ciąg dalszy. Początek w nr 9-12, 2015)

W Instytucie Pedagogicznym w Kyzyle
Z dyrektorem Instytutu Pedagogicznego w Kyzyle zapoznała mnie moja dobra znajoma, docent Larisa Szimyt.
– Waleriana Taraczijewna Liktan, docent, kandydat nauk ekonomicznych, kieruje naszym instytutem pedagogicznym, który funkcjonuje przy Tuwińskim Uniwersytecie Państwowym – przedstawiła Larisa swoją przyjaciółkę.

– Miło nam poznać, ja i mój przyjaciel Ismailżan poświęciliśmy całe życie edukacji, szkole – powiedział doktor nauk geograficznych, profesor Ordenbek Mazbajew. – Zatem z przyjemnością porozmawiamy z kolegą – kontynuował z uśmiechem.


w Instytucie Pedagogicznym w KyzyleZnajdowaliśmy się w budynku instytutu, który mieścił się niedaleko naszego hotelu. Zaproszono nas do dużego gabinetu, gdzie przy kwadratowym stole odbyła się nasza rozmowa.
– Waleriano Taraczijewno, proszę opowiedzieć o swojej uczelni – poprosiliśmy dyrektora.
– Instytut Pedagogiczny w Kyzyle jest jednocześnie najmłodszą i najstarszą uczelnią w Tuwie, został utworzony zarządzeniem rektora Tuwińskiego Uniwersytetu Państwowego we wrześniu 2009 roku. Ale zawsze powinniśmy pamiętać, że nasz uniwersytet powstał na bazie uczelni pedagogicznej, której korzenie sięgają początku lat 50. ubiegłego wieku.
– A czym różni się wasz instytut od podobnych uczelni, które działały w przeszłości?
– Staramy się zachować najlepsze tradycje radzieckiej wyższej szkoły pedagogicznej, ale jednocześnie musimy uwzględniać współczesne realia. Uważam, że wybrany zawód powinien być uniwersalny, aby absolwenci mieli możliwość realizacji siebie w różnych dziedzinach. Jestem przekonana, że przyszli nauczyciele powinni mieć nie tylko dobrą wiedzę, ale też być wszechstronnie rozwiniętymi osobowościami.
– Proszę opowiedzieć o wykładowcach i studentach instytutu.
– Na studiach stacjonarnych i zaocznych w instytucie kształci się 890 studentów. Wykłady i zajęcia praktyczne prowadzi 26 pracowników naukowych, wśród nich jest 6 doktorów i 31 kandydatów nauk.
– W jakich dyscyplinach pedagogicznych kształcą się wasi podopieczni?
– Studenci zdobywają wiedzę w następujących profilach: edukacja przedszkolna, wczesnoszkolna, specjalna (defektologiczna), technologia, psychologia, pedagogika.
W Instytucie Pedagogicznym w KyzyleNasza rozmowa mocno się przeciągnęła, gospodyni gościnnie częstowała nas herbatą i słodyczami. Tutaj, przebywając w Instytucie Pedagogicznym w Kyzyle, z jakiegoś powodu przypomniałem sobie swoją, niestety już odległą, szczęśliwą młodość, początek swojej pracy nauczycielskiej i poznanie Ordenbeka, które przerodziło się w przyjaźń na całe życie. I postanowiłem włączyć do mojej książki o podróżach po pięknej syberyjskiej ziemi to wspomnienie. Mam nadzieję, że nie zaburzy ono biegu naszej wędrówki po Tuwie.

Ordenbek – syn wiatru i dalekich podróży
Oczywiście, przyjaciół wybiera się w dzieciństwie lub młodości. Te lata są najszczęśliwsze, ludzie są bezinteresowni, szczerzy w okresie, gdy życie się zaczyna.
Był rok 1976, miałem siedemnaście lat. Po ukończeniu szkoły średniej rozpocząłem pracę w rodzinnej miejscowości jako starszy pionier w Szkole Średniej nr 1 w Kargalinie. W tych odległych latach szkoła ta była sławna w całym Związku Radzieckim, kierował nią słynny pedagog, jeden z bohaterów Wielkiej Wojny Ojczyźnianej, Bohater Pracy Socjalistycznej Kudys Absamietowicz Absamietow. Byłem zakochany w swojej pracy, całe dni spędzałem w szkole, lubiłem bawić się z dziećmi, co dawało mi ogromną przyjemność. Pierwszego dnia mojej pracy szkolnej poznałem młodego pedagoga Ordenbeka Mazbajewa, który właśnie po ukończeniu instytutu pedagogicznego rozpoczął pracę jako nauczyciel geografii. Przypominam sobie, że stało się to podczas szkolnej imprezy poświęconej przyjaźni narodów ZSRR, wśród organizatorów której byłem też ja. Zwróciłem uwagę na wysokiego, sympatycznego młodzieńca, który z aparatem fotograficznym kręcił się po sali i robił zdjęcia. To był oczywiście Ordenbek. Tu rozpoczęła się nasza przyjaźń, która trwa do dziś. Mój przyjaciel był nie tylko wspaniałym nauczycielem geografii, ale też człowiekiem zakochanym w sporcie. Uprawiał boks, koszykówkę, ale szczególną pasją były dla niego alpinizm i turystyka sportowa. Przeszliśmy z nim wzdłuż i wszerz góry naszego Zailijskiego Ałatau, często zabieraliśmy uczniów, zaszczepiając w nich miłość do przyrody rodzinnego kraju. Z naszych licznych wypraw w góry, z jakiegoś powodu utkwił mi w pamięci jeden epizod. Wiosna. Szliśmy z przyjacielem prawym brzegiem naszej rwącej rzeki Kargały, podziwialiśmy jej gwałtowny charakter, z zachwytem słuchaliśmy szumu pędzącej z szaleńczą prędkością górskiej wody. Niedaleko lewego brzegu rzeki znajdował się wodospad, który ludzie nazywali Drugim. Ten wodospad był dla mnie rodzinny, oczywiście widziałem go wielokrotnie i wcześniej, ale w tamtej chwili strasznie zapragnąłem znów na niego spojrzeć.
– Ordenbek, chodźmy do wodospadu, zobaczmy go jeszcze raz – zwróciłem się do przyjaciela.
– Ismailżanie, ale przecież nie planowaliśmy tam być dzisiaj, a i rwącej rzeki nie da się dziś przekroczyć.
– Chcę podziwiać wiosenny wodospad, gdy na rzece jest wysoka woda. Proszę, przejdźmy rzekę – nalegałem na Ordenbeka.
Mój dobry przyjaciel nie mógł mi odmówić i zdecydowaliśmy się przekroczyć rzekę. Mieliśmy siekierkę, ścięliśmy dwie gałęzie karagaczu, które przypominały laski. Przygotowaliśmy też długą gałąź z drzewa. Pierwszy wszedł do górskiej rzeki Ordenbek, z wielkim trudem przedostał się na drugą stronę. Za nim wszedłem do wody i ja. Dopiero tutaj poczułem jej szaloną, potężną siłę, nie utrzymałem się, upadłem i rwący nurt górskiej rzeki poniósł mnie. Widząc to, mój wierny przyjaciel Ordenbek rzucił się w gwałtowny strumień.
– Ismailżanie, chwytaj za kij! – krzyczał.
Z trudem złapałem się go, z wielkim wysiłkiem stanąłem na nogi i przeszedłem rzekę.
Minęło kilkadziesiąt lat, przez wszystkie te lata Ordenbek był przy mnie, kontynuowaliśmy wędrówki po przestrzeniach Kazachstanu, razem byliśmy w 2014 roku w Kaszgarii na ekspedycji «Szlakiem karawanowym Czokana Walichanowa». Ordenbek stał się bliski moim rodzicom, braciom, siostrom. Moje dzieci traktują go jak rodzonego wujka. Członkowie rodziny mojego przyjaciela traktują mnie, jak sądzę, podobnie. Ordenbek poświęcił się nauce, zaczął wykładać na uczelni, a ja pozostałem w miejscowości, przez wiele lat byłem dyrektorem naszej rodzinnej szkoły. Odszedł też od nas wspólny nauczyciel K. A. Absamietow, a my, jego uczniowie różnych narodowości, traktujemy się jak rodzeni bracia i siostry.

Specyfika kuchni tuwińskiej
Wiadomo, że częścią kultury każdego narodu jest kuchnia narodowa, odzwierciedla ona sposób życia, tradycje etnosu. Oczywiście, kuchnia tuwińska jest związana z hodowlą zwierząt, koczowniczym trybem życia narodu, dlatego przeważają w niej produkty mięsne i mleczne. W tym przypomina kuchnię kazachską, którą dobrze znam od dzieciństwa. Na święcie Naadym obserwowałem, jak ubijano owcę. Ich sposób uboju drobnego bydła różni się od tradycji narodu ujgurskiego i kazachskiego, dlatego chcę o tym opowiedzieć. Tuwińcy nie odcinają głowy zwierzętom, robią nacięcie na przeponie, wkładają prawą rękę do klatki piersiowej i rozrywają tętnicę (Tuwińcy mówią – «ozéér»). Śmierć następuje natychmiast, owca zazwyczaj nie wydaje żadnych dźwięków. Przy tym mężczyźni, którzy ubijają bydło, nie wypowiadają słowa «zarżnąć», ale mówią «przygotować owcę, kozę czy krowę» (prawdopodobnie jest to związane z tradycjami buddyzmu). Zapytałem mężczyzny, który «przygotowywał barana»:
– Jak wy zabijacie, na przykład, byka, jaka, konia, wielbłąda czy renifera?
– Byka, jaka, których mężczyźni mocno trzymają za arkan, jeden z nich uderza z całej siły siekierą w czoło, a konie, wielbłądy i renifery uderzamy sztyletem w potylicę. Następuje szybka śmierć, a dalej rozbieramy tusze tradycyjnie.
– Prawdopodobnie wiecie, że u narodu kazachskiego najszanowniejszemu gościowi lub członkowi rodziny podaje się głowę baranią. Jej rozbieranie i rozdawanie części głowy to cała procedura, którą, jak się wydaje, można porównać tylko z tym, jak Japończycy uroczyście piją herbatę. A wy, Tuwińcy, komu ofiarowujecie głowę owczą?
– U nas głowa też jest honorowym daniem. Częstujemy nią najbardziej szanowanego mądrego człowieka, gdy poświęcamy góry, rzeki, źródła; jedzą ją też lamowie, gdy przychodzą do nas w gości. Przypada też zwycięzcom różnych zawodów w narodowych dyscyplinach sportu jako honorowa nagroda. W przeszłości stawiano ją przed pogańskim bożkiem (eerénem) w jurcie, w buddyjskiej świątyni churée u burkhana. Ta tradycja obecnie została wznowiona.
A teraz znów wrócę do mojej rozmowy z W. T. Liktan. Ona jest nie tylko jedną z kierowniczek oświaty w Republice Tuwy, ale też doskonałą znawczynią kuchni narodowej, autorką kilku książek poświęconych tej tematyce.
– Proszę opowiedzieć o najbardziej popularnym daniu mięsnym – poprosiłem ją.
– Na świątecznym stole każdego Tuwińca zawsze musi być gotowana krwista kiełbasa, którą z szacunkiem nazywamy «chan», i to, jak się wydaje, jest u nas najbardziej popularne i ulubione jedzenie. Owczą, skrzepniętą gęstą krew z jamy piersiowej i płynną z części brzusznej, zmieszaną z wewnętrznym tłuszczem, cebulą, narodowymi przyprawami: dzikim koperkiem i kminkiem, wlewamy do grubych jelit (po tuwińsku – czumur, moon). Drewnianymi szpilkami zamykamy końce jelit. Gotujemy tę kiełbasę na wolnym ogniu. Podczas przygotowania ostrożnie ją obracamy. Po tym jak krew zgęstnieje, przekłuwamy ją igłą kuchenną. Jeśli nie wypływa z niej krew, a wychodzi przezroczysty sok, to kiełbasa jest gotowa. Przyjmuje biały lub kremowy kolor. «Chan» koniecznie trzeba kroić ostrym nożem, inaczej krążki stracą swój apetyczny wygląd. To danie należy jeść na gorąco, z cebulą i różną zieleniną.
– Moi tuwińscy przyjaciele, na święcie Naadym, poczęstowali mnie narodowym daniem manczy, które przypomniało mi pierogi. Odmiany tego dania są u wielu narodów. Moja świętej pamięci mama Rizwanam Machmutkyzy przygotowywała ujgurskie pierogi, które były bardzo małe, i podawała je w bulionie, a u was, Tuwińców, pierogi są dość duże, które kształtem bardziej przypominają pierożki. Proszę opowiedzieć o tym daniu.
– Ma pan rację manczy to tuwińskie pierogi. Nadzienie mięsne składa się z drobno posiekanego siekierką kuchenną mięsa. Jadł pan manczy, które kształtem przypomniały panu pierożki, ale są plecione tradycyjnym sposobem «warkoczem», czasami swoim wyglądem przypominają zwykłe rosyjskie pierogi. Manczy trzeba jeść na gorąco, są bardzo smaczne i soczyste. Czasami podajemy je z bulionem.
– Z przyjemnością zjadłem też manty, pewnie to główne danie w kuchni ujgurskiej…
– My, Tuwińcy, też lubimy manty i z radością nimi częstujemy naszych gości – odpowiedziała W. T. Liktan.
– Kwaśnomleczne dania naszych narodów przypominają siebie nawzajem… Skosztowałem tuwińskich produktów mlecznych. Wydało mi się, że tylko nazwy są różne, a napoje te same. Na przykład, u was kwaśne mleko nazywa się chojtpak, u nas – ketyk, a u Kazachów – ajran…
– Prawdopodobnie ma pan rację, ale o ile wiem, wy ajran (ketyk) przygotowujecie z gotowanego mleka, a my chojtpak – z surowego, a wszystko inne jest takie samo. My, podobnie jak wiele narodów świata, przygotowujemy też śmietanę i twaróg. To wspólne dziedzictwo światowej kultury kulinarnej – z uśmiechem powiedziała Tuwińka.
– Tak, dobrze to wiem. Narody świata łączy bardzo wiele, tym bardziej że mieliśmy wspólną przeszłość, jedną historię.
Podziękowałem W. T. Liktan za interesującą rozmowę, a ona podarowała mi niewielką książkę «Dania kuchni tuwińskiej», którą napisała we współautorstwie z N. Cz. Dambą.

Ukochany syn współczesnej Tuwy
Plakat z S.K. Szojgu przy świątyni Ustuu-ChureeOczywiście, jednym z symboli współczesnej Tuwy jest jej wspaniały syn Siergiej Kużegietowicz Szojgu. Prawdopodobnie nie ma takiej osoby nie tylko w Federacji Rosyjskiej, ale i na całym postsowieckim obszarze, która by o nim nie słyszała. Stał się dumą nielicznego starożytnego narodu tuwińskiego. Objechałem wiele rejonów południowosyberyjskiej republiki, spotykałem się z różnymi ludźmi tej pięknej ziemi i wszyscy oni z zachwytem i miłością mówili o tym człowieku. Na ulicach, budynkach miast i wiosek Tuwy spotkałem niemało plakatów poświęconych S. K. Szojgu. Pierwszego dnia naszego pobytu w regionie w Muzeum Narodowym zobaczyłem dziecięce rysunki, gdzie głównym bohaterem był minister obrony Rosji. Zwróciłem uwagę na jego ogromne portrety w Czadanie, Ak-Dowuraku, Kyzył-Mażyłyku, ale najbardziej zdziwił mnie plakat przy buddyjskiej świątyni Ustuu-churée, gdzie było napisane: «Silny człowiek czyni swój kraj silnym. Szanujemy i jesteśmy dumni! Ziomkowie». (Wydawało się, że ten napis sprzeciwia się samej filozofii buddyzmu.) Wszystko to przypomniało mi lata mojego odległego dzieciństwa, kiedy wszędzie można było zobaczyć portrety L. I. Breżniewa. Ale bliżej poznawszy życie Tuwińców, zrozumiałem, że są szczerze dumni i kochają swojego ziomka. Oczywiście można ich zrozumieć, wszak S. K. Szojgu rozsławił ich republikę na całym świecie, sprawił, że mówi się o niej w wielu krajach. Oczywiście, Siergiej Kużegietowicz zasługuje na taki podziw, szacunek i miłość.
S. K. Szojgu urodził się 21 maja 1955 roku w Czadanie (Już pisałem, że członkowie naszej ekspedycji odwiedzili szpital położniczy w tym mieście, gdzie przyszedł na świat przyszły słynny rosyjski działacz państwowy). Jego ojciec – Kużegiet Szojgu (1921–2010), pisarz, dziennikarz, autor kilku opowiadań, pracował jako redaktor gazety «Szyn» («Prawda»), sekretarz Tuwińskiego Komitetu Obwodowego KPZR, pierwszy zastępca przewodniczącego Rady Ministrów TASSR. Matka – Aleksandra Jakowlewna Szojgu (1924–2011), zasłużona pracownica rolnictwa RT, do 1979 roku była szefem wydziału planowania Ministerstwa Rolnictwa republiki.
Po ukończeniu szkoły w rodzinnym Kyzyle, S. K. Szojgu wstępuje do Krasnojarskiego Instytutu Politechnicznego. Po uzyskaniu specjalności inżyniera-budowlańca przez wiele lat pracuje na największych budowach Syberii. W 1990 roku młodego i utalentowanego producenta mianowano zastępcą przewodniczącego Państwowego Komitetu RFSRR ds. architektury i budownictwa. Wydawało się, że to marzenie każdego kierownika, który dąży do wysokich stanowisk, ale «papierkowa» praca nie była w guście energicznego S. K. Szojgu, który całe życie pracował z «żywymi» ludźmi. W 1991 roku postanawia opuścić Moskwę i wrócić w rodzinne strony, ale proponują mu stanąć na czele Rosyjskiego Korpusu Ratowników. Siergiej Kużegietowicz wyraża zgodę i całym sercem oddaje się pracy. Wkrótce RKR został przekształcony w Komitet ds. Sytuacji Nadzwyczajnych, a po kilku miesiącach przekazano mu wojska obrony cywilnej. W 1994 roku komitet przekształcono w ministerstwo. Były to dramatyczne i pod wieloma względami tragiczne lata w historii Federacji Rosyjskiej. Rozpadało się wiele, przypomnijmy chociaż, co działo się w tych latach z ministerstwem obrony Rosji, a szefowi Ministerstwa Sytuacji Nadzwyczajnych udało się zachować swój resort, a nawet go wzmocnić. W latach 90. XX wieku seria sytuacji nadzwyczajnych przetoczyła się po całym kraju, a Ministerstwo Sytuacji Nadzwyczajnych Rosji na czele ze swoim szefem było w tych miejscach i brało udział w likwidacji ich skutków.
S. K. Szojgu nie wdawał się w polityczne gry, lecz gasił pożary, które trawiły 'zranione ciało' Rosji. Oczywiście widzieli to rosyjscy politycy, a docenił prosty lud, który od razu zauważył sympatycznego i czarującego Tuwińca, który godnie bronił interesów kraju. W 1995 roku Rosyjski Instytut Biograficzny nazwał go 'Człowiekiem Roku', w tym samym roku dziennikarze uznali go za 'Najlepszego Ministra'. Wreszcie, w 1999 roku za odwagę i heroizm wykazane podczas pełnienia obowiązków wojskowych w ekstremalnych sytuacjach, S. K. Szojgu otrzymał tytuł Bohatera Rosji. W 2012 roku deputowani Moskiewskiej Dumy Obwodowej na wniosek prezydenta Rosji wybrali go gubernatorem regionu stołecznego. Ale w tym samym roku wybuchł skandal wokół byłego ministra obrony A. E. Sierdiukowa. Znów zapachniało latami 90., kiedy lud nie ufał tej instytucji. W tych nadzwyczajnych sytuacjach prezydent Rosji W. W. Putin podjął mądrą decyzję, powierzając to arcyważne stanowisko S. K. Szojgu, który cieszy się zaufaniem ludu i szacunkiem w armii. Oczywiście, był to pierwszy nierosyjski, azjata w całej historii kraju, który stanął na czele rosyjskiego resortu obrony.

W gościnie u K. S. Kużegieta, wuja S. K. Szojgu

z wujkiem Szojgu K.S. KżużugietOczywiście wiedziałem, że spotkanie z Siergiejem Kużegietowiczem Szojgu nam się nie uda, on żyje i pracuje w Moskwie, ale w Tuwie mieszka wielu jego krewnych. Rodzice rosyjskiego ministra obrony odeszli z życia, a z najbliższych krewnych w Kyzyle żył Kalin-ooł Sieriejewicz Kużegiet, wuj S. K. Szojgu. To z nim chciałem się spotkać, o tym wielokrotnie mówiłem Mirze i Aidzie Artyna. Na szczęście K. S. Kużegiet okazał się krewnym naszych wiernych przyjaciół sióstr Artyna, był żonaty z ich rodzimą siostrą matki. Na moje natarczywe prośby o zorganizowanie spotkania z aksakałem Mira odpowiadała: 'Wuj rzadko spotyka się z gośćmi z daleka, ale postaram się wam pomóc'. Oczywiście K. S. Kużegiet nie mógł odmówić swoim czarującym siostrzenicom i zgodził się spotkać z nami.

Był ciepły, łagodny dzień w przytulnym Kyzyle. Nasz samochód wolno jechał szerokimi i czystymi ulicami miasta. Podjechaliśmy do niewielkiego budynku, gdzie mieścił się Tuwijski Instytut Kompleksowego Zagospodarowania Zasobów Naturalnych Syberyjskiego Oddziału Rosyjskiej Akademii Nauk. Powiedziano nam, że 79-letni weteran jest kierownikiem Centrum Monitoringu Endogenicznych Źródeł Sytuacji Nadzwyczajnych Republiki Tuwy przy tym instytucie.
Z przejęciem przekroczyliśmy próg instytutu i weszliśmy do gabinetu K. S. Kużegieta. Od stołu wstał i wyszedł nam na spotkanie niski mężczyzna, z długimi siwymi włosami, małą łysiną, wysokim czołem, z jakiegoś powodu smutnymi oczami, ubrany w jasne spodnie, koszulę z długimi rękawami i kamizelkę. Uśmiechając się, mocno każdemu z nas uścisnął dłonie, powiedział, że cieszy się ze spotkania z gośćmi z Kazachstanu. Gabinet był mały, w szafach stojących wzdłuż ścian, za szkłem, dostrzegłem minerały, rzadkie kamienie znajdujące się w głębi Tuwy. W Tuwie wiedzą, że S. K. Szojgu bardzo kocha swojego wuja. Wiadomo, że rosyjski mąż stanu przy pierwszej okazji przylatuje do rodzinnej republiki, często spędza tu swój urlop. Zwykle witają go przywódcy republiki, po przywitaniu się z nimi niecierpliwie szuka oczami swojego ukochanego wuja. Znajdując go, szybko podchodzi do niego, mocno obejmuje, całuje. Oczywiście część swojego czasu spędza w Tuwie ze swoim wujem.

IMG_7987Mira Artyna, przedstawiając każdego z nas aksakałowi, powiedziała:
– Kalin-ooł Sieriejewiczu, pewnie najbardziej ze wszystkich członków kazachstańskiej ekspedycji spotkania z panem szukał Ismailżan.
– My w Kazachstanie z wielkim szacunkiem odnosimy się do S. K. Szojgu. On jest przedstawicielem bratniego narodu tuwińskiego i oczywiście, przyleciawszy na jego ojczyznę, zobaczywszy, z jakim autentycznym szacunkiem odnoszą się do niego ziomkowie, postanowiliśmy spotkać się z panem. Wiemy, że ma z panem szczególne relacje. Mówią, że jeszcze w dzieciństwie mały Sierioża spędzał wakacje letnie w ekspedycjach geologicznych, kiedy pan badał głębiny rodzinnej Tuwy – zacząłem.
– Tak, to prawda. Siergiej lubił spędzać czas ze mną. Oczywiście wtedy pokochał przyrodę rodzinnego kraju… Dziękuję za ciepłe słowa, które pan powiedział pod jego adresem. Nawiasem mówiąc, mój siostrzeniec – dobry myśliwy, to też mój wpływ. Ale Siergiej w ostatnich latach często żartuje, opowiadając, że to on nauczył mnie polować. Oczywiście, i on ma w czymś rację.
– Wiadomo, że S. K. Szojgu urodził się w Czadanie, ale skąd pochodzą pana przodkowie?
– Pochodzimy z Kara-Chola w bariun-chemszyckim kożuunie, od wieków nasi przodkowie żyli i koczowali w tym rejonie.
– Dlaczego pan i Siergiej Kużegietowicz macie różne nazwiska?
– To dość znana historia. Mój brat nazywał się Szojgu Kużegiet, a nazwisko i imię zamieniła przypadkowo urzędniczka paszportowa przy sporządzaniu dokumentów. Tak właśnie rozeszło się po Tuwie i Rosji nazwisko Szojgu (niestety, podobnych historii było wiele w przeszłości i u nas, w Kazachstanie – I. I.).
– Oczywiście pan wie, że S. K. Szojgu odegrał decydującą rolę w badaniu i popularyzacji staroujgurskiego grodziska Por-Bażyń, wielokrotnie odwiedzał starą twierdzę. Wydaje się, że w 2008 roku spotkał się w Astanie z przedstawicielami ujgurskiej inteligencji Kazachstanu. Uczestnicy tamtego spotkania opowiadali mi, że zadziwił ich nie tylko wykształceniem, prostotą, komunikatywnością, czarem, ale i wielkim poczuciem humoru. S. K. Szojgu wtedy przypomniał im ujgurskich humorystów 'czakczakczi', ostre, dobre żarty tak z niego płynęły, moi starsi współplemieńcy, uczestnicy tamtego spotkania, byli nim zachwyceni.
– Tak, Siergiej – wesoły człowiek, umie cieszyć się życiem… A Por-Bażyń zajmuje ważne miejsce w jego życiu. Chce, żeby o Tuwie, jej bogatej historii, kulturze, unikalnej przyrodzie dowiedziało się jak najwięcej ludzi poza naszą republiką. Mój siostrzeniec bardzo kocha swoją małą ojczyznę, a ujgurski etap w historii Tuwy – to jeden z ważnych okresów w wielowiekowej historii naszego narodu.
– Kalin-ooł Sieriejewiczu, przejechawszy wiele kilometrów po Tuwie, zobaczywszy dziewicze miejsca, nietkniętą przez człowieka przyrodę, pokochałem waszą republikę. U nas w Kazachstanie jest wiele takich samych unikalnych zakątków. Pozwoli pan, że podaruję panu moją książkę 'Źródła mojego dzieciństwa', którą poświęciłem rodzinnej przyrodzie.
– Dziękuję, Ismailżanie. Ja też chcę podarować panu swoje niewielkie, ale bogato ilustrowane książki 'W krainie, gdzie twierdza Por-Bażyń' i 'Tuwa. Zasoby naturalne'.
Do rozmowy włączyli się moi koledzy, opowiedzieli o celach i zadaniach naszej ekspedycji, a ja z wdzięcznością wziąłem do rąk książki, uważnie je obejrzałem. Pierwszą z nich K. S. Kużegiet podpisał pięknym rozmachem pióra: 'Ismailżanowi. Na pamiątkę o Tuwie'.
Szybko mijał czas. K. S. Kużegiet opowiedział trochę o instytucie, zapoznał z jego historią, oprowadził nas po innych gabinetach, pokazał niewielki film o Por-Bażynie.
– Ismailżanie, ma pan przy sobie pendrive'a, może pan nagrać ciekawe materiały o Tuwie, Por-Bażynie, instytucie.
– Zawsze mam przy sobie pendrive'a – z wdzięcznością powiedziałem.
Kalin-ooł Sieriejewicz zawołał młodego pomocnika, ten nagrał interesujące mnie materiały. Nadszedł czas pożegnania. Gościnny gospodarz odprowadził nas za próg instytutu, gdzie na pamiątkę zrobiliśmy sobie zdjęcie. Na pożegnanie jeszcze raz mocno uścisnął nam dłonie, objął, jak własne dzieci. Z głębi serca życzyliśmy temu prostemu i skromnemu człowiekowi zdrowia i długowieczności, i opuściliśmy budynek instytutu. Starożytna mądrość głosi: 'Powiedz mi, kim są twoi przyjaciele, a powiem ci, kim jesteś'. Oczywiście w tym przypadku można ją nieco sparafrazować: 'Powiedz mi, kim jest twój bliski krewny, który na ciebie wpłynął, a powiem ci, kim jesteś'. Prawdopodobnie wiele cech swojego charakteru S. K. Szojgu przejął nie tylko od swoich rodziców, ale i od swojego ukochanego wuja.
Kalin-ooł Kużegiet urodził się w listopadzie 1936 roku w Kara-Cholu. Absolwent Moskiewskiego Instytutu Geologiczno-Poszukiwawczego. Po ukończeniu aspirantury w Leningradzkim Instytucie Górniczym, w 1967 roku obronił pracę doktorską na stopień kandydata nauk geologiczno-mineralogicznych. Przez wiele lat był członkiem Tuwijskiej Kompleksowej Ekspedycji Geologicznej. Przez kilka dekad pracował na stanowiskach kierowniczych, kierował ministerstwem i komitetem zasobów naturalnych Republiki Tuwy.

Żywa legenda Tuwy Czimit-Dorżu Bajyrowicz Ondar
Ondar Czimit-DorżuTen człowiek jest znany nie tylko w Tuwie, ale i w Rosji, jego naród jest z niego dumny. Naprawdę ma unikalny los. Nazywają go 'żywą legendą Tuwy'. Po raz pierwszy zobaczyłem go w Czadanie na uroczystościach poświęconych odsłonięciu pomnika Mongusza Bujan-Badyrgy. Obok niego było wielu ludzi, ale ludzie nadal podchodzili do niego, z szacunkiem się witali, a on ciepło odpowiadał na ich pozdrowienia. Oczywiście znał wszystkich swoich ziomków. Był to wesoły, radosny człowiek (słyszałem, jak zapalniczo się śmiał) średniego wzrostu, z siwymi włosami, krępej budowy. Z wyglądu mężczyzna przypominał Ujgurów z Kuldży i regionu Ili. Widziałem, że był to człowiek starszego pokolenia, ale starcem nazwać go nie można było (czuło się, że posiada ogromną energię).
– Kto to? – zapytałem jednego z moich tuwińskich przyjaciół.
– Czimit-Dorżu Ondar, w latach radzieckich stał na czele rządu Tuwy, przywódca, który pozostawił po sobie bardzo dobrą pamięć.
– Proszę mi o nim opowiedzieć – poprosiłem.
– Dobrze, słuchaj. Pewnie biografię Czimit-Dorżu Bajyrowicza zna cała Tuwa. Urodził się 28 kwietnia 1932 roku w miejscowości Kyzył-Tajga jeszcze w Tuwijskiej Republice Ludowej. Wykształcenie zdobył w Leningradzkim Instytucie Politechnicznym, w specjalności inżynier budownictwa. Od 1960 do 1967 roku był naczelnikiem SMU, dyrektorem największego kombinatu 'Tuwa azbest'. W 1967 roku 35-letniego inżyniera mianowano kierownikiem trustu 'Tuwastroj', gdzie pracował do 1976 roku. W 1976 roku zostaje zastępcą Przewodniczącego Rady Ministrów TASSR, rok później, w 1977 roku Czimit-Dorżu Ondara mianuje się szefem rządu republikańskiego. Na tym stanowisku pracował do 1985 roku, kiedy wybrano go Przewodniczącym Prezydium Rady Najwyższej TASSR. W latach 1990–1993 był Przewodniczącym Rady Najwyższej republiki, deputowanym ludowym RFSRR.
Tego dnia nie udało mi się z nim porozmawiać, ale na szczęście kilka dni później poznałem go w Kyzyle, nas, członków kazachstańskiej ekspedycji, aksakałowi przedstawił pisarz, działacz społeczny Czyłgyczy Ondar (jeszcze porozmawiamy o tym ciekawym człowieku).
Czyłgyczy Czimit-Dorżujewicz zaprosił nas, gości z Kazachstanu, na obiad do kawiarni, która znajdowała się na parterze hotelu, w którym mieszkaliśmy. Zapytałem pisarza:
– Aksakał to pański ojciec?
– Nie, jesteśmy jednego nazwiska, z jednego rodu, chociaż wielu w Tuwie uważało mnie za jego syna. Oczywiście być synem takiego człowieka to wielki zaszczyt. Z dumą nazywam się jednym z uczniów Czimit-Dorżu Bajyrowicza.
Siedzieliśmy w cichej, przytulnej kawiarni, jedliśmy smaczne dania z tuwińskiej kuchni narodowej, mieliśmy świetny nastrój, nasza rozmowa przeciągnęła się na długo. Czarujący aksakał wydał mi się bliskim, rodzinnym człowiekiem, który odnosił się do nas wszystkich po ojcowsku. Wtedy powiedziałem weteranowi:
– Z jakiegoś powodu przypomina mi pan mojego zmarłego ojca Abdykadyra kari, który odszedł z życia w 1981 roku. Napisałem książkę 'Moja Kaszgaria', którą poświęciłem jemu, rodzimemu ujgurskiemu narodowi. Mam nadzieję, że ją pan przeczyta…
– Oczywiście ją przeczytam. W zeszłym roku ukazała się moja książka 'Droga inżyniera', prześlę panu jej wersję elektroniczną.
– Pan jest Ondar. Proszę opowiedzieć o swoim rodzie.
– My, Ondar-Ujgurowie, jesteśmy potomkami Ujgurów z VIII-IX wieku z panującego rodu Jagłykar. Dziesięć – po turecku 'on', 'onnar' – to dziesiątki. Oczywiście od tego słowa powstała i nazwa naszego rodu Ondar.
– Proszę opowiedzieć o swoich przodkach.
– Moi przodkowie żyli w miejscowości Ustuu-Iszkin w sut-cholskim kożuunie, od wieków tu koczowali. Mój dziad Dorgan-Chielin (po tuwińsku – kowal, kapłan), pewnie znała go cała Tuwa. Był unikalnym człowiekiem. Co zaskakujące, był znany jednocześnie jako lama, szaman, stolarz, jubiler (wykonywał wyroby ze złota i srebra). A ojciec Bajyr był wspaniałym kowalem. Jestem z nich dumny.
– Ma pan, oczywiście, sławnych ziomków.
– Oczywiście. Było ich wielu, ale ja w takich przypadkach wymieniam dwoje, którzy odegrali wielką rolę w losach Tuwy i na zawsze weszli do historii naszego narodu. To nojon (władca) chemszyckiego daa-kożuunu Buurul-Nojan Chajdyp Uger-Daa. Był przybranym ojcem Mongusza Bujan-Badyrgy i po swojej śmierci doprowadził do władzy swojego syna, twórcę Tuwijskiej Republiki Ludowej. Z dumą wymieniam też drugiego człowieka Przewodniczącego Rady Ministrów TNR Aleksieja Szirinmiejewicza Bajyr (Ondar).
– Wiem, że pan jest absolwentem Leningradzkiego Instytutu Politechnicznego.
– Ta uczelnia techniczna była jedną z najlepszych w ZSRR. Miałem szczęście zdobyć tu nie tylko wspaniałe wykształcenie, ale i pozyskać przyjaciół na całe życie.
– Ziomkowie wspominają pana dobrym słowem zarówno jako przewodniczącego rządu TASSR, jak i człowieka, który przez wiele lat kierował budownictwem w regionie. Opowiadali mi, że w 2011 roku w republice miało miejsce silne trzęsienie ziemi o magnitudzie 6-7 stopni, a miejscami 8-9 stopni. Wiadomo, że przy takim trzęsieniu, na przykład w Spitaku i Leninakanie zginęły dziesiątki tysięcy ludzi, a w Tuwie tylko w niektórych domach pojawiły się pęknięcia. Na szczęście nie było ofiar śmiertelnych.
– Sekret w tym, że sumiennie przestrzegaliśmy zasad budownictwa, ściśle to kontrolowaliśmy. W tych latach w Tuwie otwarto dziesiątki dużych przedsiębiorstw, gdzie pracowała cała dorosła ludność niezatrudniona w rolnictwie, ale to inny duży i złożony temat.
– Wiem, że w październiku 1993 roku, kiedy był pan deputowanym Rady Najwyższej Federacji Rosyjskiej, przebywał pan w Moskwie w Białym Domu. Jak się pan tam znalazł?
– Dlaczego tam byłem? Dziwne pytanie. Byłem deputowanym ludowym i znajdowałem się na swoim stanowisku pracy. Obserwowałem hańbę, konfrontację dwóch gałęzi władzy: wykonawczej i ustawodawczej. Wszystko to było dla mnie osobistą tragedią. Na szczęście później doszedł do władzy prezydent W. W. Putin, który wyprowadził kraj z impasu i przywrócił zaufanie ludu do kierownictwa.
– Dobrze pan zna S. K. Szojgu, twierdzą, że odnosi się do pana po synowsku. A czy mówi i rozumie rodzimą mowę tuwińską?
– Oczywiście, nie zapominajcie, że jest synem znanego tuwińskiego pisarza i dziennikarza, redaktora naszej centralnej gazety 'Szyn' Kużegieta Szojgu, który był wielkim orędownikiem zachowania języka ojczystego. Przypominam sobie, że kiedyś na jednym z posiedzeń tutaj u nas, w Tuwie, jeden z moich kolegów niepochlebnie się o nim wyraził w języku ojczystym, to Siergiej Kużegietowicz z humorem odpowiedział na jego nieżyczliwe uwagi.
– Wiem, że jesteś szczerze kochany przez swoich rodaków, to oczywiście największe, co może spotkać człowieka, który przez wiele lat stał na czele rządu Republiki Tuwy. Z całego serca życzę ci zdrowia i długiego życia.
(Później, gdy już wróciłem do domu, aksakał przysłał mi, jak obiecał, swoją książkę i napisał ciepły list.)

Jeszcze jeden Ondar, którego zna cała Tuwa
Ondar Czimit-Dorżu i Ondar młodszy

Ondar Czimit Dordżu i Ondar Czyłgaczy 

Podobała mi się skromność moich tuwińskich braci. Prawdopodobnie jest to część ich narodowego charakteru. Od razu zauważyłem, że Tuwińcy, po uprzejmym przywitaniu się z Czimit-Dordżu Bajirowiczem, z takim samym szacunkiem witali jego towarzysza Czyłgaczego Czimit-Dordżujewicza. Już pisałem, że początkowo myślałem, że są ojcem i synem. Nie byli spokrewnieni, byli ludźmi różnych pokoleń, ale ich losy w pewien sposób były do siebie podobne. Ci dwaj ludzie całe życie wiernie służyli swojej ojczyźnie i zdobyli uznanie swoich współplemieńców.
Czyłgaczy Ondar – czarujący, o regularnych rysach, ponadprzeciętnego wzrostu mężczyzna, od razu wzbudził we mnie zaufanie, o takich ludziach mówi się, że to wyrafinowany intelektualista. Nie mówił o sobie, opowiadał więcej o swoim starszym koledze. Dowiedzieliśmy się tylko, że kieruje Agencją ds. Współpracy Gospodarczej z Zagranicą Republiki Tuwy. Nasi przyjaciele opowiedzieli nam, że jest jedną z najbardziej znanych osób w regionie. Oto, co nam opowiedzieli: Czyłgaczy Ondar urodził się w Czadanie w 1955 roku. Z wyróżnieniem ukończył Moskiewską Wyższą Szkołę Teatralną im. B. Szczukina. Po ukończeniu studiów odbył służbę w szeregach Armii Radzieckiej. Po powrocie do rodzinnej republiki pracował jako aktor, asystent głównego reżysera w Tuwińskim Republikańskim Teatrze Muzyczno-Dramatycznym. Już w tamtych latach poważnie interesował się literaturą, zaczął pisać utwory dramatyczne, był dziennikarzem jednej z republikańskich gazet, pisał głównie na tematy kulturalne. Kierownictwo republiki zauważyło młodego, energicznego człowieka o zdolnościach organizacyjnych i skierowało go na studia do Nowosybirskiej Wyższej Szkoły Partyjnej. Później pracował w Komitecie Miejskim Partii w Kyzyle, jako zastępca i minister kultury, aż w końcu został mianowany wiceprzewodniczącym rządu Republiki Tuwy ds. społecznych. Popularnego w Tuwie działacza politycznego rodacy dwukrotnie wybierali na deputowanego do Dumy Państwowej Federacji Rosyjskiej trzeciej i czwartej kadencji. Czyłgaczy Ondar pełnił również służbę dyplomatyczną. Powiedział mi: «Miałem szczęście pracować jako pierwszy sekretarz ambasady FR w Kazachstanie, gdzie bliżej poznałem waszą republikę i zdobyłem wielu przyjaciół». W ostatnich latach Czyłgaczy kieruje Agencją ds. Współpracy Gospodarczej z Zagranicą Republiki Tuwy. Oto z takim niezwykłym człowiekiem poznaliśmy się w Kyzyle. We własnej ojczyźnie C. Cz.-D. Ondar znany jest nie tylko jako działacz państwowy, ale także jako znakomity pisarz i dramaturg. Pisarz podarował mi swoją nową książkę w języku ojczystym «Batalion Muzułmański», wydaną w Kyzyle w 2014 roku.
– Proszę opowiedzieć o swojej książce – poprosiłem Ondara.
– Moja nowa książka to zbiór, w którym znalazły się sztuki, opowiadania humorystyczne i powieść «Batalion Muzułmański».
– O czym jest pańska powieść?
– «Batalion Muzułmański» opowiada o wydarzeniach grudniowych 1979 roku, kiedy w Związku Radzieckim utworzono batalion specjalnego przeznaczenia, który wziął udział w szturmie na pałac afgańskiego władcy Amina w Kabulu. Wiadomo, że wśród komandosów był także tuwiński młodzieniec, właśnie o jego losie opowiedziałem.
– Pańskie sztuki są wystawiane w teatrze narodowym, mają swoją publiczność. Czym zasłużył pan na ich uwagę?
W swoich utworach dramatycznych opowiadam o tragicznych i przełomowych wydarzeniach w naszej historii. Na przykład ukazuję wydarzenia bitwy kobdyńskiej z 1912 roku, rozważam o rewolucji narodowo-wyzwoleńczej, mówię prawdę o wojnie domowej w Tuwie. Moi rodacy powinni znać historię swojego narodu. Mam nadzieję, że przeczyta pan moją książkę.
– Nigdy nie czytałem w języku tuwińskim, ale to język bratniego narodu tureckiego. Oczywiście, przeczytam ją i mam nadzieję, że wiele zrozumiem.

Nieoczekiwane spotkanie z Ludowym Pisarzem Tuwy Dardżają
Oczywiście, pragnąłem poznać znanych działaczy literatury Tuwy. Przypadek podarował mi spotkanie z jednym z najpopularniejszych tuwińskich pisarzy, poetą Aleksandrem Dardżają. W jeden z ostatnich dni naszego pobytu w republice, gdy ze smutkiem oczekiwałem pożegnania z Tuwą i nie mogłem nasycić się obcowaniem z moimi tuwińskimi przyjaciółmi, pięknem regionu, ja z moim przyjacielem profesorem O. Mazbajewem i gościnną Aidą Artyną kolejny raz odwiedziliśmy Narodowe Muzeum Republiki Tuwy i wyszliśmy z pałacu. Ordenbek pędził ulicami Kyzyla, pragnąc zobaczyć nowe atrakcje stolicy Tuwy, a my z Aidą ledwo nadążaliśmy za nim. Nagle Aida zatrzymała się, zobaczywszy mężczyznę około siedemdziesiątki, uprzejmie się z nim przywitała i przedstawiła nas jemu.
z Ludowym Pisarzem Tuwy A.A. DarżajemZ Ludowym Pisarzem Tuwy A. A. Dardżają

– Aleksandrze Aleksandrowiczu, pozwól przedstawić ci gości z Kazachstanu Ordenbeka Mazbajewa i Ismajilżana Iminowa. Aleksander Aleksandrowicz Dardżaj, nasz znany poeta, prozaik, Ludowy Pisarz Tuwy.
– Cieszymy się ze znajomości z panem – odpowiedzieliśmy. – Może usiądziemy – powiedziałem, zobaczywszy ławkę.
Usiedliśmy i kontynuowaliśmy naszą rozmowę.
– Widziałem reportaż z konferencji prasowej, gdzie opowiadał pan o swojej ekspedycji do naszej republiki. Bardzo się cieszę ze spotkania z panem.
– Tuwińcy to bratni naród, pociąga nas wasza kultura, literatura. Chcemy również odwiedzić starożytne ujgurskie miasto Por-Bażyn.
– Kiedyś znałem waszych literatów, komunikowałem się z Muchtarem Szachanowem i Rollanem Sejsenbajewem. M. Szachanow nawet przetłumaczył i opublikował kilka moich utworów w czasopiśmie «Żałyn», gdzie był redaktorem… Oczywiście słyszałem też o Ujgurach. Wydaje się, że jesienią 1993 roku, kiedy byłem ministrem prasy Republiki Tuwy, zorganizowaliśmy w Kyzyle międzynarodową konferencję naukowo-praktyczną poświęconą pismom orchońsko-jenisejskim i ujgurskim. Było wielu gości z różnych krajów świata. To jedno z najprzyjemniejszych wspomnień z tamtego okresu mojego życia.
– Jest pan poetą, który całe życie zabiega o zachowanie rodzimej tuwińskiej mowy…
– Język ojczysty to największe bogactwo każdego narodu. Język przychodzi z mlekiem matki. Każdy człowiek powinien być dumny z języka matki, swojej przynależności etnicznej.
– Kim są pańscy nauczyciele?
– Klasycy, kocham poezję rosyjską, wielu rosyjskich poetów przetłumaczyłem na język tuwiński. Podoba mi się poezja Olżasa Sulejmenowa, to wielki poeta, również go tłumaczyłem. Tuwińskiego poetę Kunzugesza uważam za swojego nauczyciela, pociąga mnie twórczość Eduarda Miedżita… Każdy poeta powinien być oryginalny, tylko wtedy pozostanie w literaturze i znajdzie drogę do serca czytelnika.
Podziękowałem aksakałowi za rozmowę, życzyłem mu zdrowia, długowieczności i ze smutkiem rozstaliśmy się z poetą.
Później przyjaciele opowiedzieli mi o Dardżaju. Urodził się w listopadzie 1944 roku we wsi Sug-Aksu w sut-cholskim kożuunie, ale dzieciństwo i młodość poety minęły we wsi Bułun-Terek w czaa-cholskim kożuunie, gdzie ukończył szkołę średnią. Absolwent Kyzylskiego Instytutu Pedagogicznego. Przez wiele lat był redaktorem gazety «Tywanyn anyjaktary», Tuwińskiego Wydawnictwa Książkowego, Przewodniczącym Związku Pisarzy Tuwy, ministrem prasy republiki. Działalność pisarską rozpoczął w 1964 roku, jest autorem 33 książek prozatorskich i poetyckich. Jego utwory tłumaczono na wiele języków narodów bliskiego i dalekiego zagranicza. Laureat republikańskiej nagrody Tuwy, odznaczony Orderem Przyjaźni FR oraz wieloma orderami i medalami.

W Tuwińskim Wydawnictwie Książkowym
Już opowiadałem, że jednymi z moich pierwszych książek były «Tuwińskie bajki ludowe», wydane w Tuwińskim Wydawnictwie Książkowym w odległym 1955 roku. Strasznie pomyśleć, ale ta książka w naszej rodzinie przechowywana jest dokładnie 60 lat. W tamtych latach ta książka została opublikowana w mieście Kyzyl, w nakładzie 30 tysięcy egzemplarzy. Te bajki czytano nie tylko w Tuwie, ale i w wielu zakątkach byłego Związku Radzieckiego. Jestem przekonany, że wielu młodych czytelników różnych narodowości pokochało Tuwę, przeczytawszy tę książkę. Oto siła książki, to oczywiście rozumieli kompilatorzy i wydawcy tuwińskich bajek. Prawdopodobnie dlatego, przyjechawszy do Kyzyla, szukałem wydawnictwa, gdzie opublikowano książkę mojego dzieciństwa.
Do wydawnictwa przywiózł nas pisarz Czyłgaczy Ondar. Oczywiście, jestem bibliofilem z wieloletnim stażem, przede wszystkim rzuciłem się łapczywie na książki tego wydawnictwa, które sprzedawano w księgarni. Pamiętam, że kupiłem dla swojej wnuczki «Tuwińskie bajki ludowe», wydane w Kyzyle w 2013 roku, a dla siebie nabyłem «Historię Tuwy» i książkę M. B. Kenina-Lopsana «Tradycyjna kultura Tuwińców». Niektóre książki, które tu sprzedawano, już miałem, podarowali mi je moi tuwińscy przyjaciele. W wydawnictwie C. Ondar przedstawił nas jego dyrektorowi Arturowi Ojnar-oołowiczowi Chertekowi. Był to radosny i gościnny człowiek, który bardzo ucieszył się z gości z Kazachstanu. I on, jak wielu Tuwińców, postanowił podarować nam książki. A. O. Chertek wręczył nam książeczkę poświęconą jubileuszowi wydawnictwa oraz podręcznik językoznawcy K. A. Biczeldeja dla uczących się języka tuwińskiego «Porozmawiajmy po tuwińsku». Tej książki nie było w gabinecie dyrektora, i on sam osobiście poszedł po nią do księgarni, gdzie ją kupił i podarował każdemu z członków kazachstańskiej ekspedycji. My, oczywiście, mogliśmy sami kupić tę książkę, przekonywaliśmy, że z radością ją nabyjemy, ale Artur Ojnar-oołowicz nie chciał nawet o tym słyszeć. Byliśmy wzruszeni wielkodusznością dyrektora. (Teraz, gdy tęsknię już za rodzinną Tuwą, prawie codziennie otwieram tę książkę, która stale leży na moim biurku, i zanurzam się w zadziwiający świat tuwińskiego słowa.)
– Arturze Ojnar-oołowiczu, proszę opowiedzieć o swoim wydawnictwie.
– Tuwińskie Wydawnictwo Książkowe to najstarsza i główna instytucja wydawnicza naszej republiki, która odegrała ogromną rolę w rozwoju kultury, edukacji, oświaty naszego narodu. Zostało założone w 1930 roku na mocy uchwały KC TNRP «W sprawie wprowadzenia nowego państwowego pisma». Tuwińskie pismo, podobnie jak w innych regionach tureckich byłego ZSRR, zostało stworzone na podstawie alfabetu łacińskiego, a na początku lat 40. przeszliśmy na cyrylicę. Właśnie w tych latach zaczęła rozwijać się tuwińska literatura, pojawiły się szkoły narodowe.
– Czyżby do 1930 roku w Tuwie nie wydawano gazet, czasopism, broszur?
– U nas, w Tuwie, w latach 1924-1930 wychodziły publikacje w języku rosyjskim lub mongolskim. Nawiasem mówiąc, w tamtych latach Mongołowie używali starego pisma, które zostało stworzone na podstawie ujgurskiego.
– Ile książek, broszur wydano przez te 85 lat?
– Ogromna ilość. Tuwińskie Wydawnictwo Książkowe wydało ponad cztery tysiące tytułów książek, w nakładzie ponad dwudziestu milionów egzemplarzy.
– Jakie jest obecnie położenie wydawnictwa?
– Przechodzimy trudne czasy. Po pierwsze, swoje prawa dyktuje rynek. Po drugie, konkurentem «żywej» książce stał się internet, gdzie czytelnicy mogą dowiedzieć się prawie każdej informacji. Ale się nie poddajemy i staramy się donieść rodzimą mowę do każdego małego Tuwińczyka, do każdej tuwińskiej rodziny.
– Arturze Ojnar-oołowiczu, życzę panu sukcesów w dziele drukarstwa książek i zachowania tuwińskiego słowa.

(Ciąg dalszy nastąpi)

Bez nazwy-1
komentarze obsługiwane przez HyperComments