Miejsca zamieszkania Ujgurów

W kronikach starożytnych chińskich i greckich, rzymskich, arabskich historyków, w dziełach podróżników znajduje się wiele konkretnych, wiarygodnych informacji o miejscach zamieszkania Ujgurów. Jeśli starożytny chiński historyk Sima Qian (urodzony około 145 roku p.n.e.) w swojej książce: «Zapisy historyczne», w rozdziale «Opowieść o Hunach», nazywa przodków Ujgurów «dinglinami», to Ban Gu (żył od 32 do 92 roku n.e.) w swojej: «Kronice dynastii Han. Opowieść o Hunach» nazywa ich — «dili». Oznaczenia «dinglin» i «dili», stosowane przez Sima Qian i Ban Gu, są niczym innym, jak chińską transkrypcją słowa «tura». Właśnie ci tura byli przodkami wschodnich Ujgurów, żyjących kilka wieków przed naszą erą w okolicach jeziora Bajkał. W związku z tym, że Sima Qian i Ban Gu nie mieli możliwości powiedzenia czegokolwiek na temat zachodnich tura, żyjących kilka stuleci przed naszą erą na terytorium, zaczynając od brzegów Irtyszu aż do Bajkału, nie wspominają oni o zachodnich tura w swoich dziełach. Jednakże, pomimo tego, Sima Qian i Ban Gu podają informacje o Oguzach, żyjących wiele wieków przed naszą erą na terytorium współczesnej Dżungarii. Jeśli Sima Qian tych Oguzów nazywa «Hu zhej», to Ban Gu — «By zhej». Ci Oguzowie wiele wieków przed naszą erą żyli w rejonie na południowy zachód od Ałtaju i w okolicach Czoguczaka. Turkolog, profesor Ma Czanszu pisze o tym tak: «W czasach dynastii Sui i Tang, w Dżungarii żyli «Oguzowie», których nazywano. «By xo» lub «By xe». Za dynastii Han zaczęto ich nazywać «By zhej».3 Zgodnie z badaniem Ban Gu «Kronika dynastii Han. Opowieść o Hunach», władca potężnego Oguz-Huńskiego tanrikutstwa — Wielki tanrikut Oguzchan — Batur Tanrikut (sprawował władzę od 209 do 147 roku p.n.e.), w 200 roku p.n.e. podbił tura, żyjących na brzegach Bajkału. W przesłaniu Oguzchana, datowanym na 176 rok p.n.e., do cesarza Wen-di (panował od 179 do 157 roku p.n.e.), należącego do dynastii Han (istniała od 206 roku p.n.e. do 220 roku n.e.) mówi się: «Wziąłem pod swoje zwierzchnictwo Lolan (Kirowan), Usunów, Oguzów (Oguzowie żyli wówczas na południowym zachodzie Ałtaju, w rejonie Czoguczaka i Zajsana) i znajdujące się w okolicach 26 państw. Wszystkie one (mowa o państwach środkowoazjatyckich i zachodnioazjatyckich), weszły w skład Imperium Hunów. Narody, które podniosły broń, zjednoczyły się w jedną rodzinę. Północne obszary (mowa o okolicach Bajkału) również przeszły pod moje zwierzchnictwo». Turkolog, profesor Sin Żumian, odwołując się do znanej książki «Awesta» wskazuje, że w starożytności istniał u Turków starzec «Tura», i narody same zaczęły nazywać się imieniem tego starca — «turami». Wielki perski poeta Abulkasim Firdausi nazywa kraj, którego przywódcą był nasz wielki przodek Alp Er Tuna (Afrasijab) prowadzący długie wojny z Iranem i Irańczykami — «Turan». W książce «Sztuka Kuszan» środkowoazjatyccy Sakowie nazwani są «bohaterami-turami». Począwszy od żyjącego kilka wieków przed naszą erą chińskiego historyka Sima Qian aż do VII wieku n.e. wielu wybitnych historyków «tura»— przodków Ujgurów w swoich dziełach nazywało «dinglin», «tieli», «czeli», «dili». Wszystkie te nazwy są niczym innym, jak pochodnymi od chińskiej transkrypcji słowa — «tura». Starożytni chińscy historycy w swoich dziełach, patrząc na położenie geograficzne miejsc zamieszkania przodków Ujgurów, podzielili ich na «zachodnich tura» i «wschodnich tura». Wschodni tura na wschodzie rozlokowali się w okolicach jeziora Bajkał, na zachodzie — aż do gór Ałtaj. Opisani w «Zapisach historycznych» i «Kronice dynastii Han. Opowieści o Hunach» tura, żyjący wiele wieków przed naszą erą, właśnie należą do wschodnich tura. Sima Qian i Ban Gu nic nie mówią o zachodnich tura. Informacje o zachodnich tura pojawiają się w dziełach chińskich historyków, począwszy od III wieku. Zachodni tura żyli na terytorium, ograniczonym na wschodzie Dżungarią i Irtyszem, a na zachodzie sięgającym zachodnich brzegów jeziora Bałchasz. Żyjący w III wieku chiński historyk Ju Huan (urodzony w 196, zmarł w 250 roku), w swoim dziele «Krótka historia państwa Wei» tak pisze o zachodnich tura: «Państwo Oguzów… położone jest na północny zachód od Usunów, i na północny wschód od kraju Kangli. Ich wojsko liczy ponad dziesięć tysięcy wojowników. Oguzowie zajmują się hodowlą zwierząt. Z ich obozów pochodzą dobre konie. Z dzikich zwierząt są lamparty. Państwo Kirgizów (mowa o Kirgizach, żyjących w górnym biegu Jeniseju) położone jest na północny wschód od państwa Kangli (to państwo położone jest między Morzem Aralskim a Bałchaszem). Mają oni 30 tysięcy wojowników. Są hodowcami zwierząt. W ich posiadłościach jest wiele lampartów, hodują dobre konie. Państwo Tura znajduje się na północ od państwa Kangli i ma 60-tysięczne wojsko, a lud zajmuje się hodowlą zwierząt… Aby dotrzeć do stolicy Huńskiego Tanrikutstwa nad rzeką Orchon od centrum państwa Kirgizów, wchodzącego w skład wyżej wymienionych trzech państw, trzeba pokonać odległość 7 tysięcy czakirymów (wiorst — X. X.). Aby dotrzeć do «Alta koszu» i «Alta dolat» (księstw wschodniej Dżungarii) od południowych granic państwa Kirgizów, należy pokonać 5 tysięcy czakirymów. Aby przejść od południowego zachodu państwa Kirgizów do państwa Kangli, należy pokonać trzy tysiące czakirymów. Do pokonania odległości od zachodu państwa Kirgizów do stolicy państwa Kangli (mowa o starożytnym mieście Kisz, położonym na północnym zachodzie współczesnego Taszkentu), należy pokonać osiem tysięcy czakirymów». Wyżej wymienione informacje historyczne pozwalają nam zrozumieć ogólny stan zachodnich tura w III wieku. Jeśli jedna z dużych gałęzi rodowych Ujgurów—wschodni Oguzowie, żyli w III wieku w rejonie współczesnego jeziora Zajsan i gór Ałtaj, to Kirgizi żyli w górnym biegu Jeniseju i Obu. Jeśli chodzi o zachodnich tura, to rozlokowali się oni na terytorium, ograniczonym zachodnią częścią Bałchaszu i na wschodzie — górnym biegiem Irtyszu. Opierając się na wyżej wymienionych informacjach, można przypuszczać, że liczba zachodnich tura w III wieku przekraczała 300 tysięcy osób. Biorąc pod uwagę, że u zachodnich tura tylko wojowników było 60 tysięcy, i mając na uwadze, że jeden wojownik był wystawiany od każdych pięciu osób, nietrudno się przekonać, że już ogólna liczebność osiąga 300 tysięcy. W tym czasie i liczebność wschodnich tura była co najmniej około 300 tysięcy osób. W «Kronice dynastii Han», w rozdziale «Opowieść o Suwu» zaznacza się, że około jednego wieku przed naszą erą liczba wschodnich tura osiągała kilka tumenów (jeden tumen — 10 tysięcy osób — X. X.). Przez kilka wieków (od I wieku p.n.e. do III wieku n.e.) liczba wschodnich tura znacznie wzrosła i osiągnęła liczbę zachodnich tura. Opierając się na tych faktach można powiedzieć, że liczebność wschodnich i zachodnich tura, będących naszymi przodkami, wówczas pod względem ilościowym znacznie przewyższała liczebność innych spokrewnionych narodów (Kangli, Kirgizów). Chociaż informacje starożytnych chińskich historyków o wschodnich i zachodnich tura pod względem historycznym zasługują na dość wysoką ocenę, nie oświetlają one w pełni problemów terytorialnego położenia tura. Tę lukę wypełnili radzieccy archeolodzy. Opierając się na wynikach wykopalisk, przeprowadzonych przez radzieckich naukowców-archeologów w 1940 roku w południowej Syberii, można stwierdzić, że tura, wiele wieków przed naszą erą zamieszkiwali nie tylko na terytorium, którego granicami były: na wschodzie — Bajkał, a na zachodzie — północ Bałchaszu, ale prawdopodobnie, na terytorium, ograniczonym na zachodzie — Uralem, a na wschodzie — Ałtajem. W ten sposób tura zajmowali ogromne przestrzenie Azji. Stąd staje się oczywistym, że tura kilka tysięcy lat przed naszą erą, żyli między Ałtajem a Tanritagiem, czyli i na terytorium Dżungarii. Chociaż starożytni chińscy historycy pozostawili informacje o wschodnich i zachodnich tura, konkretnymi danymi o etnogenezie Ujgurów z doliny Tarimu oni nie dysponowali. Sima Qian i Ban Gu w swoich dziełach informacje o Azji Środkowej czerpali ze źródeł Zhou Chena, odnoszących się do okresu panowania cesarza dynastii Han—Wudi (panował od 140 do 87 roku p.n.e.). Sima Qian i Ban Gu podają informacje o tym, że w Azji Środkowej narody w większości żyły w miastach, zajmowały się rolnictwem, w szczególności, hodowlą zwierząt, rzemiosłem, a także wskazują na to, że w Azji Środkowej było kilkadziesiąt państw. Niestety, ci historycy nie pozostawili informacji o etnicznym pochodzeniu narodów tak zwanego «Zachodniego Kraju», czyli Azji Środkowej, i w szczególności, brakuje u nich opisu języka, zwyczajów, tradycji Ujgurów (doliny Tarimu). I to było naturalne, ponieważ wówczas chińscy historycy poza świadectwami posłów, kupców i niektórych innych kategorii ludzi, nie dysponowali niezbędnymi informacjami o tak zwanym «Zachodnim Kraju». W napisanej w VI wieku «Kronice dynastii Wei», jeden z rozdziałów, a mianowicie «Opowieść o ludziach na wysokich wozach», poświęcony jest wschodnim tura. W starożytności, wschodni tura (wschodni Ujgurzy), biorąc pod uwagę warunki geograficzne Mongolii (stepy, łąki, pustynie, piaski), używali wysokich wozów. W okresie od IV do VI wieku «Żyjący nieopodal granicy Hanowie (Chińczycy), widząc tura, podróżujących po łąkach i pastwiskach (mowa o pastwiskach Mongolii), albo przewożących niezbędne przedmioty za pomocą wysokich wozów, nazwali ich «Wysokowozowcami». W latach 150-tych n.e., kiedy zachodni Hunowie przenieśli się z doliny Ili na zachód, w rejon Bałchaszu i Aralu, na ziemiach starożytnego Wielkiego Oguz-Huńskiego Tanrikutstwa powstało imperium Sjanpiłów (Sianbi — X. X.) (150—235 lata n.e.). Po śmierci znanego przywódcy sianbi — Tanishkuja (Tanshihuai — X. X.) (147—181 lata), imperium podzieliło się z powodu wewnętrznych sprzeczności. Za panowania Gurana (181-216 lat), Budukina (216-233 lata), Kibanina (233—235 lata), czyli od 181 do 235 roku, sianbi nie zdołali odzyskać potęgi, którą posiadali za Tanishkuja. Po zabiciu Kibanina w 235 roku, imperium Sianbi rozpadło się. W okresie istnienia imperium Sianbi, tura znajdowali się w zależności od nich. Po rozpadzie imperium Sianbi, na jego miejscu powstało sianbijskie państwo Toba, Sianbijskie państwo Toba (istniało od 235 do 394 roku), w 394 roku zostało zniszczone przez Awarów, którzy pochodzili od sianbijczyków, ale byli bardzo silnie turkizowani. W 394 roku na ziemi «Wysokowozowców», czyli wschodnich tura (głównie współczesna Mongolia i Mongolia Wewnętrzna) powstały dwa państwa — państwo Toba (394—535) i Awarski kaganat (394—552). Od tego czasu wschodni tura podlegali niekończącym się najazdom tobińskim i awarskim. W 487 roku wschodni tura, nie wytrzymując prześladowań ze strony Awarów, pod przywództwem swojego przywódcy — Ai Użru z plemienia Borkli, zorganizowali powstanie. Wschodni tura w liczbie 120 tysięcy rodzin (około 600—700 tysięcy osób) przenieśli się na zachód od Mongolii. Przekroczyli góry Ałtaj i dotarli do stepów Dżungarii, wschodniej części doliny Ili i rejonów Turfanu i Karaszacharu. Dowiedziawszy się o tym, Awarski kagan Tolun II (lata panowania 485—492) i jego wuj — Nagaj, zebrawszy wojsko, zaczęli ścigać odeszłych na północ i południe Tanritagu «Wysokowozowców». Wschodni tura w bitwie na południowym Ałtaju rozbili wojska Toluna II. Właśnie ci «Wysokowozowcy», połączywszy się ze spokrewnionymi z nimi zachodnimi tura, którzy żyli od niepamiętnych czasów w rejonie na północ i południe od Tanritagu, i stworzyli państwo, które w historii znane jest jako «Państwo Wysokowozowców». To Ujgurskie państwo istniało 60 lat (od 487 do 546 roku). W sprawie przesiedlenia części wschodnich tura z Mongolii w rejon na północ i południe od Tanritagu w 487 roku, poza informacjami, przytoczonymi w «Kronice dynastii Wei», w rozdziale «Opowieść o Wysokowozowcach», w «Kronice dynastii Południowa Qi», w rozdziale «Opowieść o Awarach» pisze się tak: «W drugim roku Shinmina (487 rok)… władca miasta Yezhu (współczesny Chengdu w prowincji Syczuan)— Liu Sung w celu podkreślenia swojej siły i państwowej samodzielności, skierował w charakterze posła do tura Zhang Zhin-shunga. Poseł zamierzał przejechać do Pishamshan (współczesny Czarkilik) i Wudun (współczesny Hotan), jednak Pishamshan został zdobyty przez tura, a jego ludność została rozproszona. Tura sami nazywali siebie tanrikutami (synami Nieba). Wuduni byli buddystami. Tura przyjęli posła Zhang Zhin-shunga i skierowali go w drogę powrotną».9 Jeśli opierać się na tych danych, Ai Użru w 487 roku przepędził Awarów z północy i południa Tanritagu (Turfan, Karaszachar), a Pishamshan wyrwał spod zwierzchnictwa władcy Tybetu. Autor «Kroniki dynastii Sui» — Wei Jing (580—643) podaje w stosunku do tura bardzo obszerne, wiarygodne informacje. Wei Jing w «Kronice dynastii Sui», w rozdziale «Opowieść o tura» począwszy od końca VI wieku daje opis ponad czterdziestu nazw plemion tura, ich położenie na bezkresnych przestrzeniach, zaczynając od gór Kidirkan (współczesny Hingan) na wschodzie, aż po Morze Czarne — na zachodzie, pokazuje wzajemne relacje tura z Turkami, podaje informacje o rozwoju gospodarki, historii, geografii, odkrywa cechy etniczne. Jednym słowem, przytacza bardzo ważne i głębokie informacje. Zgodnie z «Kroniką dynastii Sui» i rozdziałem «Opowieść o tura», pod koniec VI wieku położenie tura było następujące: «Przodkowie tura byli potomkami Hunów. Ich więzi rodowe są bardzo liczne». Zgodnie z tym opisem, położenie tura, ich nazwy było, poniższym: 1. Na południu Bajkału żyło plemię: toba; 2. Na brzegach rzek Selenga, Tola, Orchon, położonych w Mongolii, żyły plemiona: boku, tonra, ujgur, bajriku, borkli. Nazwano je «wolnymi». Oprócz nich w Mongolii żyły plemiona: monchin, turgur, howursur; 3. Począwszy od wschodu Dżungarii aż po rejony doliny Ili żyli: czebnile, burży, azyle, siginaki, oguzowie, kirgizi, onigurowie; 4. Na południowym zachodzie gór Ałtaj żyli: surtarduszi, żaruki, zabinwerowie, turkeszi; na północ od Samarkandu (mowa o rejonach około Bałchaszu i Aralu), na brzegach Itilu (Wołgi) żyli: adizowie, Chazarowie, Bułgarowie, Pieczyngowie, Nogajowie, Kipczacy, Siwarowie, Bortasowie, Jemekowie; 6. Na wschód i zachód od rzeki Jaik (Ural) żyli: sarigurowie, sakeinowie, mokszi, Czerkiesi; 7. Na wschodzie Wschodniego Cesarstwa Rzymskiego żyli: oguzowie, Alanowie, Baszkirzy, Chonowie. Wszystkie te wyżej wymienione plemiona, chociaż nosiły bardzo różne nazwy, miały wspólną nazwę — «Tura». W zależności od swojego położenia, wschodni tura należeli do wschodnich Turków, zachodni tura — do zachodnich Turków. W 551 roku powstał Wielki kaganat Błękitnych Turków. Brat kagana Tumanchana, — Istemi Jabgu, w 552 roku podporządkował wszystkie plemiona tura, żyjące na niezmierzonych przestrzeniach, od gór Kidirkan — na wschodzie, aż po Morze Czarne — na zachodzie. Kiedy w 600 roku n.e. Turecki kaganat podzielił się na Wschodnioturecki i Zachodnioturecki kaganat, wschodnie plemiona tura zostały włączone do Wschodniotureckiego kaganatu (600—744 lata), a zachodnie plemiona tura — do Zachodniotureckiego kaganatu (600—765). W «Kronice dynastii Sui», w rozdziale «Opowieść o tura» mówi się: «Większość rozlokowanych na zachodzie tura zajmowała się ogrodnictwem i warzywnictwem. O nich mówiono: «Mają wiele krów, ale mało tabunów koni». Niestety, w «Kronice dynastii Tang», w rozdziale «Opowieść o Ujgurach», powyższych informacji nie ma. Historycy — autorzy «Kroniki dynastii Tang», zarówno Wczesnej, jak i Późnej, znający koczowniczych wschodnich Ujgurów, przeoczyli rolniczych — osiadłych Ujgurów. Wspomniany w «Kronice dynastii Sui»— «Zachodni Kraj», obejmuje rozległe rejony Azji Środkowej, w szczególności, region niecki Tarimu. W «Kronice dynastii Sui», w rozdziale «Opowieść o tura» zaznacza się, że «Zwyczaje i tradycje tura są bardzo podobne do zwyczajów i tradycji Turków». Nazwa «Tura» po VI wieku w chińskich kronikach historycznych została zastąpiona słowem «Ujgur». Począwszy od okresu kilka wieków przed naszą erą aż do VI wieku n.e., w chińskich kronikach historycznych nasi przodkowie nazywani byli «Tura», «Tura na wysokich wozach», a od początku VII wieku nazywali się «Ujgurzy»Od tego czasu nazwa „Ujgur” była używana w odniesieniu do Tujue we wschodniej części (w tym Mongolii, Dżungarii) i zachodniej części (dolina Tarimu) Azji Centralnej i stała się ogólnym określeniem Tujue. Chociaż wschodni i zachodni Tujue mieli wiele plemion i rodów, byli jednak spokrewnieni, mieli wspólny język i te same zwyczaje, byli jednym ludem; ponadto wśród Tujue już istniało plemię o nazwie „ujgur”. W porównaniu z innymi plemionami było ono najliczniejsze i najbardziej wojownicze. Prawdopodobnie dlatego od V wieku to plemię było wiodące wśród pozostałych Tujue. Potwierdza to fakt, że w 498 roku naszej ery zjednoczenie sześciu plemion wschodnich Tujue pod przywództwem przywódcy plemienia „ujgur” – Czonhana zdołało przeciwstawić się patronatowi państwa Toba (494–534). W VII wieku Ujgurzy zjednoczyli wschodnich Tujue i utworzyli Ujgurski Kaganat. Podstawę Ujgurskiego Kaganatu stanowiły rody „on ujgurów” i „tokkuz ujgurów”. Od tego czasu plemiona Tujue połączyły się w jedną całość i zaczęły nazywać się „ujgurami”. Żyjący w VII wieku wielki buddyjski kapłan i tłumacz Xuanzang (urodzony w 602, zmarły w 664 roku), w swoim dziele „Zapiski z podróży na zachód za czasów Wielkiej Tang”, bardzo trafnie pisze: „Mieszkańcy Kaszgaru, Hotanu, Kuczaru używają pisma indyjskiego, jednak ich język nie jest indyjski”. Zatem Ujgurzy z doliny Tarimu, w okresie gdy byli buddystami i używali pisma indyjskiego, mówili swoim rodzimym (ujgurskim) językiem. Dla większej wiarygodności tego faktu można dodać, że starożytni chińscy historycy w swoich dziełach, opisując niektóre regiony i górskie kraje Xinjiangu (Ujgurstanu – X. X.), używali ujgurskich nazw, których używali jeszcze przed naszą erą. Chińscy historycy albo transkrybowali te nazwy, albo tłumaczyli je na język chiński. Przodkowie Ujgurów przed naszą erą żyli na terytorium ograniczonym na wschodzie przez Kumul, na zachodzie przez Manas, na południowym zachodzie przez Turfan. To oni na kilka wieków przed naszą erą nazywali współczesne jezioro Barköl – „Barsköl”. „Barsköl” oznacza – „Jolwasköl” (Tygrysie jezioro), gdyż Ujgurzy w starożytności tygrysa nazywali barsem. Być może w starożytności zarys jeziora przypominał tygrysa, lub jego brzegi były porośnięte trzciną, w której żyły tygrysy. To jezioro „Barsköl” chińscy historycy (począwszy od czasów przed naszą erą) nazywali „Boshihai”. Tutaj „Boshi” to chińska transkrypcja słowa „Bars”, a „hai” oznacza „jezioro”. Region „Barsköla” od starożytności charakteryzował się żyznością gleby, obfitością wody, bogactwem pastwisk, i tym samym był regionem rolniczym i hodowlanym, gdzie pasły się tabuny koni, wielbłądów, stada owiec. Ponadto, w związku z ważnym położeniem strategicznym regionu, począwszy od kilku wieków przed naszą erą, dochodziło do licznych krwawych starć o jego posiadanie między Xiongnu a imperium Han. Dlatego starożytni chińscy historycy szczególnie zaznaczają Barköl w swoich dziełach. W dziełach historyków dynastii Han, mająca nazwę w języku ujgurskim od starożytności górska formacja „Tangritag”, jest tłumaczona na język chiński, zachowując przy tym sens nadany jej przez Ujgurów, a mianowicie – Niebiańskie Góry, i nazywana – „Tian Shan”. W podobny sposób postąpili ci historycy w odniesieniu do górskiej formacji, brzmiącej w staroujgurskim języku jako Ałtaj-tag, która w języku ujgurskim ma całkiem jasny sens – Ałtun tag – Złote Góry. W chińskich tłumaczeniach są one zapisane jako Jin Shan z zachowaniem sensu. Starożytni chińscy historycy, biorąc pod uwagę nietopiące się latami szczyty Tangritagu, oznaczyli je słowami Bai Shan – Białe Góry. Ponadto, starożytni chińscy historycy już w tamtych czasach (przed naszą erą) współczesny Kaszgar, biorąc pod uwagę, że Ujgurzy region tego miasta nazywali „Suli” (ziemia nasycona wodą), oznaczali w chińskiej transkrypcji – „Suli”, a ponieważ rzeka Aksu niosła piasek, współczesny Aksu na chiński sposób nazwali „Gumo”. Słowo „Gumo” oznacza nic innego jak chińską transkrypcję ujgurskiego słowa „Kum” (piasek). Ci sami historycy dolinę rzeki Aksu nazywają „Wensu”. To chińskie tłumaczenie ujgurskiej nazwy „On su” (Dziesięć wód). Powyższe przykłady można uznać za lingwistyczne potwierdzenie, że w Dżungarii i dolinie Tarimu od wieków żyli nikt inny jak Ujgurzy. Gdyby w Dżungarii i dolinie Tarimu w starożytności żyli nie Ujgurzy, a jakieś inne ludy mówiące innym językiem, to nie byłoby w nazwach jezior, gór, rzek, miejscowości itp. ujgurskich (tureckich) znaczeń, takich jak „Barsköl”, „Tangritag”, „Ałtaj”, „Kum”, „On su”, „Suli”. Starożytni greccy i arabscy uczeni i podróżnicy pozostawili cenne historyczne informacje o Ujgurach. Żyjący w II wieku naszej ery starożytny grecki uczony-geograf Ptolemeusz w swoim dziesięciotomowym dziele „Przewodnik geograficzny”, w rozdziale „Państwo Seresów” (Państwo jedwabiu) zaznacza, że w regionie rzeki Tarim żyli Ujgurzy (u niego – ujgurdysi). Zajmowali się hodowlą jedwabników i produkowali bardzo cienką atłasową tkaninę. Uczony podaje również informacje o warunkach naturalnych doliny Tarimu (w szczególności, systemach górskich, rzekach itp.). Ponadto, tacy starożytni greccy i rzymscy uczeni, jak Ktesias (żył około 400 lat przed naszą erą), Strabon (64 rok przed naszą erą – 19 rok naszej ery), Pyloros (żył około stu lat przed naszą erą), Pomponiusz Mela (żył około I wieku naszej ery) i inni, pozostawili cenne informacje o Państwie Seresów, znajdującym się w dolinie Tarimu, w którym żyli Ujgurzy. Pierwszy kalif Arabskiego Kalifatu Abbasydów (istniejącego od 750 do 1258 roku) – Abu al-Abbas Abdullah (lata panowania 750–754), w 750 roku wysłał swojego posła o imieniu Tamim ibn Bahr al-Mutawwi z Bagdadu do stolicy kagana Ujgurskiego Kaganatu – Tangrida bolmisz El Etmisz Bilge Bajançura (panował od 747 do 758 roku) nad brzeg rzeki Orchon. Właśnie ten arabski poseł Tamim ibn Bahr al-Mutawwi podczas swojej podróży obserwował, począwszy od miasta Barsgan (znajdował się przy współczesnym Issyk-kulu) przez Kaszgar, Aksu, Kuczę, Karaszahar aż do Turfanu, położone wzdłuż dróg liczne wsie i miasta, duże i małe, i opisał życie Turków-niewiernych (chodzi o Ujgurów-buddystów i szamanistów), zamieszkujących ten kraj. Pisał w szczególności: „Od Barsganu do Orchonu poruszają się tylko poczty władcy tureckiego (ujgurskiego)”. Być może arabski kalif Abbasydów – Abu al-Abbas Abdullah wysłał tego posła do ujgurskiego kagana Bajançura w celu skłonienia Ujgurów do przyjęcia islamu. Być może również liczył na zjednoczenie się z Ujgurami w walce ze swoimi wrogami. W każdym razie kagan Bajançur islamu nie przyjął. W 821 roku naszej ery dwór panujący dynastii Tang podarował jako nałożnicę księżniczkę Tang Taihe ujgurskiemu kaganowi Kun Tangrida bolmisz Alp Kuczluk Yilis. W tamtym okresie, w celu umocnienia granicy między Ujgurskim Kaganatem a państwem Tybetańskim, które dążyło do przeszkodzenia w nawiązaniu przyjaznych stosunków między Ujgurami a Chinami, ujgurski kagan wydał rozkaz wysłania do ziem przygranicznych dziesięciotysięcznych korpusów uzbrojonych jeźdźców z miast Kucza i Beszbalyk. Opierając się na tych okolicznościach, można wyciągnąć wniosek, że Dżungaria i dolina Tarimu już wtedy wchodziły w skład Ujgurskiego Kaganatu. Dlatego Ujgurscy Kagani trzymali tam liczną kawalerię. W okresie wzmocnienia Ujgurskiego Kaganatu, gdy przyjął on ramy imperium (745–830 lata), w jego skład wchodziły: współczesna Mongolia i część Mongolii Wewnętrznej, Dżungaria, dolina Tarimu, dolina Fergany, Kirgistan, dolina Ili, okolice Bałchaszu. Opierając się na wiarygodnych źródłach można stwierdzić, że w 751 roku imperium Tang w bitwie nad rzeką Tałas poniosło druzgocącą klęskę od Arabów. Ponadto, w wyniku trwającego kilka lat powstania An Lushana (od 750 do 762 roku) i najazdu Tybetańskiego (765), imperium Tang znalazło się w krytycznej sytuacji. Dlatego wpływ imperium Tang na Azję Centralną praktycznie zanikł. Korzystając z tego, Ujgurski Kaganat ustanowił pełną kontrolę nad Azją Centralną (w tym terytorium współczesnego Xinjiangu (Ujgurstanu – X. X.). Od tego czasu Ujgurzy przejęli w swoje ręce również międzynarodowe arterie transportowe. Począwszy od 760 roku, po zajęciu przez Tybet terytorium Gansu, imperium Tang było zmuszone szukać połączeń z państwami zachodnimi jedynie przez międzynarodowy „Szlak Ujgurski”. Posłowie i kupcy Tang, podążając do krajów zachodnich, rozpoczynali swoją podróż w Chang’anie i kierowali się na północ. Przeszedłszy przez Wielki Mur Chiński, docierali do stolicy Ujgurskiego Kaganatu – miasta Karabalgasun, następnie skręcali na zachód, przechodzili przez góry Ałtaj i przez Dżungarię docierali do Beszbalyku. Po Beszbalyku droga rozwidlała się. Jedna z gałęzi od Beszbalyku skręcała na zachód, przez dolinę Ili, szła do ludów zachodnich. Druga od Beszbalyku ciągnęła się na południe, i przechodząc Tangritag, przez Turfan, Karaszahar, Kuczar, Aksu, Kaszgar znów kierowała się na zachód. Właśnie ta droga za czasów Ujgursko-Orchońskiego Kaganatu nazywała się „Szlakiem Ujgurskim”. Właśnie o nią Ujgurzy prowadzili krwawe spory z władcami Tybetańskimi. W 795 roku zmarł ujgurski kagan Kutluk Bilge Ay-çor (panował od 790 do 795 roku). Za życia nie wyznaczył następcy. Tron kagana objął jego główny doradca – Kutluk. Od tego czasu posiadający prawo dziedziczenia tronu Ujgurskiego ród Jaglakar stracił inicjatywę i ustąpił to prawo rodowi Adiz. Jaglakarowie pochodzili ze wschodnioujgurskiego rodu – plemiennej rodziny „On ujgur”. Oni niejako przygotowywali ze swojego grona przyszłych kaganów, gdyż byli liczni, silni i dość wpływowi. Jaglakarowie, uwierzywszy w tę wyjątkowość, od 600 roku naszej ery przewodzili związkowi wschodnich Ujgurów i w 646 roku utworzyli Ujgurski Kaganat. Od 795 roku do 839 roku, sześciu kaganów z rodu Adiz, wchodzącego w skład związku rodów „On ujgur”, a mianowicie: Ai tangrida uluk bolmisz Alp Kutluk Bilge kagan (795–805), Ai tangrida kut bolmisz Kutluk Bilge kagan (805–808), Ai tangrida kut bolmisz Alp Bilge kagan (808–821), Kun tangrida uluk bolmisz Alp Kuczluk Bilge kagan (821–824), Hazar Tekin (824–832), Ai tangrida kut bolmisz Kuczluk Bilge kagan (832–839), rządziło kaganatem. W okresie rządów Adizów, czyli prawie przez czterdzieści lat, od 795 do 830 roku, Ujgurski Kaganat zachował swoją siłę i potęgę. Jednak w okresie panowania Ai tangrida kut bolmisz Kuczluk Bilge kagana, rozpoczęła się walka o tron kagana między Jaglakarami a Adizami. W 839 roku Kara Boluk Saj z rodu Jaglakarów, zapewniwszy sobie wsparcie wojskowe Turków, podjął ofensywę przeciwko Ai tangrida kut bolmisz Kuczluk Bilge kaganowi. Pokonany kagan popełnił samobójstwo. Kara Boluk wyniósł na tron księcia z rodu Jaglakarów – Kiczyk Tekina. W tym czasie dowódca wojskowy z rodu Adizów – Kuluk Baga, przeniósł się nad brzegi Jeniseju (Ana saj – Rzeka-matka), do stolicy Kirgizów, próbując ich podburzyć w celu usunięcia Kiczyk Tekina. Najwyraźniej Kuluk Baga przy pomocy Kirgizów dążył do przywrócenia władzy kagańskiej rodowi Adizów. Opisane powyżej wydarzenia (839 roku) towarzyszyły niekorzystne warunki naturalne – (obfite opady śniegu, dżut – brak paszy dla bydła, choroby), w wyniku czego rolnictwo i hodowla Ujgurskiego Kaganatu podupadły i zginęła duża liczba ludzi i zwierząt. Korzystając z trudnej sytuacji Ujgurskiego Kaganatu (walk wewnętrznych, klęsk żywiołowych), zbuntowani Kirgizi (znajdujący się pod zwierzchnictwem Ujgurskiego Kaganatu) zajęli Karabalgasun. Zabili Kara Boluka i kagana Kiczyk Tekina. Siedzibę kagana w Karabalgasunie podpalili. Skarb państwa rozgrabili. Tak więc, liczący w okresie swojego rozkwitu związki wojskowe w liczbie 221 tysięcy jeźdźców, Ujgurski Kaganat w 839 roku nie zdołał powstrzymać ciężkiego natarcia Kirgizów, które zakończyło się tak tragicznie. Później, większość wschodnich Ujgurów w 840 roku z ziem wschodnich Ujgurskiego Kaganatu (współczesna Mongolia) przeniosła się na ziemie zachodnie kaganatu (Azję Centralną). Część Ujgurów, która uciekła na zachód, pod przywództwem Pana Tekina, osiedliła się najpierw nad Barkölem, a następnie w Turfanie, Karaszaharze, Kuczarze. Ich liczebność nie przekraczała 200 tysięcy osób, w tym okresie ogólna liczebność środkowoazjatyckich, w szczególności Xinjiangskich (Ujgurstańskich – X. X.) Ujgurów przekraczała milion osób. Niestety, nie uwzględniając powyższych faktów, niektórzy współcześni historycy piszą, wyraźnie błędnie, że: „Ujgurzy przed ich przesiedleniem w 840 roku z terytorium Mongolii do współczesnego Xinjiangu (Ujgurstanu – X. X.), na terytorium tego ostatniego wcześniej nie mieszkali, gdyż znajdowały się tu ludy aryjskie”. Zwolennicy takiego punktu widzenia uzasadniają swoje wnioski tym, że w regionach Hotanu, Kuczaru, Karaszaharu, Turfanu, znaleziono liczne zabytki piśmiennictwa w sanskrycie, na piśmie karoszthi (to pismo w starożytności stworzyli Hindusi), i że zapisy w języku hindi poświęcone są buddyzmowi. Jednak, niezależnie od tego, jak wiele napisów i zabytków piśmiennictwa poświęconych jest buddyzmowi i Buddzie, nie można twierdzić, że ludy, które tu żyły, należały do Ariów, mówiących językami indoeuropejskimi. W okresie przed i w naszej erze, buddyzm przez Indie rozprzestrzenił się w dolinie Tarimu, dokładniej w Hotanie, Kaszgarze, Kuczarze, Karaszaharze, później i w Turfanie, i stał się religią naszych przodków. W związku z brakiem w tamtym czasie ujgurskich tłumaczeń buddyjskich nazw, były one zapisywane w sanskrycie i w języku hindi i kaznodzieje czytali je właśnie w tych językach. Oczywiście, lud nie rozumiał ich znaczeń. Było to równoznaczne z tym, że po przyjęciu islamu przez Ujgurów, wiele islamskich przykazań, a także sam Święty Koran, oraz inne islamskie księgi były pisane po arabsku i persku, i mogło je rozumieć jedynie niewielu znawców, podczas gdy lud, nawet czytając je, nie rozumiał znaczeń. Dlatego, patrząc na napisy w języku perskim i arabskim, znajdujące się w meczetach i medresach, lub widząc islamskie pouczenia w księgach, nie można twierdzić, że są one w całości arabskie, jak nie można nazwać Arabami tych, którzy uczą się z arabskich ksiąg. Dokładnie tak samo, patrząc na staroujgurskie świątynie buddyjskie i znajdując w nich napisy w sanskrycie i hindi, nie można jednoznacznie przypisać ich do indyjskich, a ludzi, wypowiadających pouczenia w tych językach, nie można jednoznacznie nazywać Hindusami (Indyjczykami). Należy od razu zaznaczyć, że powszechnie znanym faktem historycznym jest to, że w tym regionie, Xinjiangu (Ujgurstanu – X. X.), ujgurskie osady miejskie były bardzo starożytne. Właśnie ci Ujgurzy, w porównaniu z wschodnimi Ujgurami, którzy przesiedlili się w 840 roku z Mongolii i liczyli 200 tysięcy osób, byli liczniejsi i mieli bardziej rozwiniętą kulturę. Ponadto, przybyli z Mongolii Ujgurzy wyznawali manicheizm, podczas gdy miejscowi, zachodni Ujgurzy byli buddystami. Jeśli zgodzić się z opinią niektórych historyków, że Ujgurzy przed ich przesiedleniem w 840 roku z terytorium Mongolii do Xinjiangu (Ujgurstanu – X. X.), w ogóle tu nie mieszkali, a miejscowa ludność należała do innych ludów, to jak wyjaśnić tak szybką asymilację ich, miejscowych, biorąc pod uwagę, powiedzmy, różnice w religii i narodowości, wielokrotną, nie na korzyść przybyłych Ujgurów, różnicę w liczebności? Na to pytanie wyżej wymienieni historycy, jak się wydaje, nie będą w stanie udzielić zrozumiałej odpowiedzi. Właśnie dlatego, inaczej niż jako próbę fałszowania historii, nie możemy scharakteryzować ich opinii. Jest całkiem oczywiste, że jeśli jedna część wschodnich Ujgurów, jak już zaznaczono powyżej, w 840 roku osiedliła się najpierw w Barkölu, a następnie – w Turfanie, Karaszaharze, Kuczarze – druga uciekła do Siedmiorzecza. Ci Ujgurzy, przybywszy do Azji Centralnej, połączywszy się z przewyższającymi ich liczebnie kilkukrotnie zachodnimi Ujgurami, zyskawszy siłę, bardzo szybko wyparli Tybetańczyków z Xinjiangu (Ujgurstanu – X. X.), utworzyli Ujgurskie Idikutstwo, a także znane w średniowieczu na całym świecie wysoko rozwiniętą ujgurską kulturą słynne Państwo Karachanidów. Na zakończenie należy powiedzieć, że pisząc rozdział „O ojczyźnie Ujgurów”, korzystaliśmy ze źródeł geologicznych, archeologicznych, wśród których dzieła chińskich i innych zagranicznych autorów starożytności. Bez wątpienia, posiadane przez nas materiały pozwalają twierdzić, że miejscem zamieszkania Ujgurów od starożytności jest rozległy region oznaczany jako Azja Centralna, a w szczególności jej część (Ujgurstan – X. X.), dziś nazywana – Xinjiang.

Fragment książki Turguna Almasa „Ujgurzy”

n429jpg
komentarze obsługiwane przez HyperComments